Жалпы, Қазақ жеріндегі сырттан танылған топонимдік атаулар жетерлік. Тіпті кейбір жер атауларының мағынасын білмей басқа ұлтқа теліп жататынымызда бар. Бұған қоса фолькхисторий жанрында жазылған шығармалар мен әдеби тілде жазылған кітаптар, өлкетанушысымақтардың, орта жолда әңгімені өрбітіп жіберетін белсенділердің әрекеті бар. Әрине, мұндай белсенсымақтарды тоқтата алмасымыз анық. Олар айта береді. Айта бере отырып, әңгімелері тарихи түрде дәлелденбей сыртта қалып қояды. Дегенімен, бұлар өздерінің айтуымен біраз адамдарға басқа ой тастап кетеді.
Осындай әңгімелердің бірі 30 жылдан бері өрбіп келе жатқан Жетісу облысының Көксу ауданына қарасты Мұқыры ауылының топонимдік атауы сырттан телінген, Қалмақ халқының батырының есімі делінетін әңгіме. Бұл әңгімені тікелей өрбітуге тырысатын адамдар, әлбетте тарихтан хабары жоқ азаматтар. Бірақ өз әңгімесі тарихи түрде дерек ретінде ХХ ғасырдың 90 жылдары жарық көріп, бірнеше рет басылып таратылған Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп тұқияннан маған шейін" деген еңбегіне сілтеме жасағанды жақсы көретін адамдар. Яғни, сенсация қуатын адамдар.
Бұл еңбекте алғаш рет Көксу ауданына қарасты Лабасы және Мұқыры топонимдік атаулары айтыла отырып, мағына бергендей әсіресе Мұқыры атауының шығуын қалмақ батырының есімімен байланыстырып өтеді.
Бір кездері осы кітапқа сүйене отырып, Көксу ауданындағы аталмыш елді-мекендердің атауын өзгерту туралы бастамашы топта пайда болған болатын. Олар аталмыш елді-мекен халқының ауылдық округ атауына байланысты көзқарасын өзгерту туралы біраз жұмыстар жүргізіп, кездесу ұйымдастырып, публицистикаға жақындары баспасөзге мақала жазыпта көрген болатын. Осы мақалаларды арықарай өрбітіп, пікір білдіріп, сауалғып жібергендерде бар. Соның салдары болар, кейбір кезде қос ауылдық округтың азаматтары өз ауылының атауын Қалмақ халқының батырымен байланыстырып жатады.
Он жыл бұрын Мұқыры ауылдық округіндегі мәдениет үйінде өткізілген ақындар айтысында - еліміздің белді ақындардың бірі қарсыласымен сөз таластырған кезде өзіне осы тақырыпты арқау етіп, ауылдың Қалмақ халқының батырына арналғанын айтып өткен болатын. Ол ақынды кінәламаймыз, ол ел ішінде жүрген кәуесетті өзіне арқау етті.
"Түп-тұқияннан маған шейін" еңбегін оқыған - оқырман біраз ойға қалатындығы анық. Біраз жыл бұрын осы кітап Қазақстандық оқырмандар тарапынан қызу талқыға ұшыраған болатын. Әліде бұл кітап жайлы таластар тоқтамайтын сияқты. Өз кезегінде журналистер мен тарихи білімі бар, тарихтан хабары бар адамдар бұл кітаптан 20-дан астам қате тапқан.
Бір адамдар тіпті Қазыбек бек Тауасарұлы деген адам болған жоқ депте айтқан болатын. Жалпы, ол кісіні өмірде болды не болмады деп дәлелдеу қиын. Бірақ Энциклопедициялық кітаптарда өмір сүрген уақыты әртүрлі жазылған.
Кітап жарыққа шыққан уақыттан бастап, сын садағынан шықпай жүрген бұл кітапқа өз кезегінде жазушылар, деректі кино түсіруші операторлар, журналистер, тарихшылар өз ескертпесін айтып, тарихи түрдегі дерек ретінде қабылдаудан бас тартқан. Кітап бойынша жазушылар арасында тартыста жүрген.
Жалпы, зерттеушілер мен журналистер жазып жүрген 20-дан астам (біреулер кітаптағы қателер санын 30-дан асырады) қатесін теріп жазбай Лабасы мен Мұқыры атауының Қалмақ халқымен байлыныспайтынына келсем
1. Қалмақтар этнонимі мен политэтнонимі XVII ғасырда Еділ мен Жайық өзендерінің аралығында өз мемлекетін құрған ойрат бірлестігінің Торғауыт тармағына байланысты шыққан. XVII ғасырдың бас кезінде Шығыс Түркістандағы Ойрат Шорос тайпасының жеңілген Торғауыттар бассауғалай отырып, көшіп Еділ мен Жайық өзендері бойындағы Ноғай мырзаларын ығыстырып өз ұлысын құрған болатын. Бұлар өздерін Дурут Торғауыттар (Төрт Торғауыт бірлестігі) ал көршілері қалмақтар деп атаған. Торғауыт бірлестігіне билікке келген Аюке кезінде қалмақ атауы бұл халыққа орнығып, өздерін қалмақтар деп атай бастаған болатын. Қалмақтар Қазақтармен Жайық пен Жем өзендері бойында ірі соғыстар жүргізген. Қазақтар қалмақтармен тек елдің батыс жағында ғана соғысқан. Қалмақтар Жетісуға келмеген. Яғни, Жетісуда Қалмақтар болмаған.
Қазіргі кезде қалмақтар Ресей Федерациясының құрамында өзінің әкімшілік автономиялық аумақтық бірлестігі бар. Еділ өзенінің солтүстік-батыс бөлігін қоныстанған.
2. Жетісу жерін құраған Ұлы Жүз қазақтары Қалмақ хандығымен шектеспеген. Қалмақ хандығының жауынгерінің соғысып қаза табуы ғажайып нәрсе.
3. Мұқыры және Лабасы топонимдік атаулары Көксу ауданына қарасты елді-мекендерден басқа Райымбек ауданы (Сарыжаз ауылында Лабасы тауы бар) мен Қаратал ауданында бар (Үштөбе қаласының маңында Мұқыры өзені бар). Мұқыры атауы адам есіміміне емес өзен атауына байланысты шыққан жер атауы.
4. Мұқыры топонимдік атауы Жетісу, Алматы облыстарынан басқа Ақмола, Абай, Атырау облыстарында бар. Мұқыры топонимдік атауы сырттан телінбеуі мүмкін.
5. Мұқыры топонимдік атауы қазақ сөздігінде - қысқа, шолақ көлге құймайтын өзен деп келеді.
6. Мұқыры топонимдік атауымен кездесетін Жетісу облысындағы өзендер мен Астана қаласының маңындағы Ақмола облысында ағып жататын өзенде қысқа.
7. Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп тұқияннан маған шейін" еңбегін тарихи дерек қабылдайық деп жүрген азаматтардың біразы кітап бірнеше рет қайтадан көшірілгенін жоққа шығармайды. Яғни, кітаптағы оқиғалар көшірушілер тарапынан қосылып қалуыда ықтимал.
Әрине, бұл фактілер Қазыбек бек Тауасарұлының (XVIII ғасырда өмір сүрген-мыс. шамамен 1693-1776, бір деректерде 1723 жылы қайтыс болған) кітап мұқабасындағы суреті XVIII ғасырдағы Осман империясына емес ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ІІ Абдул-Хамидтің еңгізген униформасына сай келетіндігі, кітаптағы тарихи оқиғалардың уақыты ауытқиды, кітап тілінің жазылу стилінің XVIII ғасырға сәйкес келмейтіндігі, оқиғалардың үзіліп қалатындығы, тарихи оқиғалар бұлмалатындығына (әсіресе Абылай ханның шежіресі) қарағанда жоғарыда айтылған фактілер ғылымилыққа жақын келеді
Суреттер ғаламтордан алынды