Мөршидә Кыямова

Дин галиме, тарихчы, әдип, педагог, дини реформатор, казый, мөфти, археограф, эпиграфист, шәркыят белгече, җәмәгать эшлеклесе Ризаэддин Фәхреддин ике дәвердә яшәгән: XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы мәгърифәтчесе. Рухи мирасның килер буыннар өчен әһәмиятен тирән аңлаган шәхес. Совет дәүләте ХХ йөзнең 20 нче елларында дингә каршы аяусыз көрәш башлагач, Уфада яшәгән чагында, Диния нәзарәте архивын саклап калу өчен, күп кенә бусагаларны таптый, хатлар яза, документларның дингә генә нисбәтле түгеллеген дәлилли һәм татар тарихы өчен мөһим булган, бәһасез чыганакларны саклап калуга ирешә...

Күренекле галим, тарихчы, әдип һәм педагог Газиз Гобәйдуллин – татардагы гыйлемне киң мәйданга чыгаручы милләт улы. Заманының алдынгы карашлы, милләт бәхете, киләчәге хакына зур сынаулар һәм кыенлыклар күргән шәхес. Язмыш аны төрле яктан сынаган, әмма рухын сындыра алмаган. 1. Затлы тамырлар Әтисе Салих Гобәйдуллин – Казанның 1 нче гильдия сәүдәгәре, текстиль фабриканты, табышлы йорт хуҗасы, иганәче, Шиһабетдин Мәрҗанинең укучысы. Татар теленнән кала, русча да яхшы белгән, язуы каллиграфик дәрәҗәдә матур булган...

XX гасыр башы татар мәгърифәтчеләренең берсе, күренекле галим Гали Рәхимнең тормыш юлы һәм иҗаты гаять үзенчәлекле. Күпкырлы шәхес – тарихчы, язучы, фольклорчы – татар әдәбиятына һәм фәненә зур өлеш керткән. Гали Рәхимнең тормышындагы мөһим вакыйгалар, иҗатының үзенчәлекләре һәм аның заманының кыенлыклары турында 9 кызыклы факт аша күзалларга мөмкин. 1. Cәүдәгәр улы Тулы исеме – Мөхәммәтгали Мөхәммәтшакир улы Габдерәхимов. Казанның бай сәүдәгәр гаиләсендә 1892 елда дөньяга килә. «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә 7 ел укый...

Быел дин галиме, журналист, җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе, мөһаҗир Муса Бигиевнең тууына 150 ел. Әлеге уңайдан аның күп китаплары нәшер ителә. Бу хезмәтләр хәзерге заманда да үз актуальлеген югалтмаган, ди Бигиев иҗатын өйрәнүчеләр. Ул – традицион ислам кыйммәтләрен һәм заманча белемнәрне синтезларга омтылган дөньякүләм татар галиме. 1. Ат арбасында, юлда дөньяга аваз сала Муса Бигиев сәфәрдә чакта туган. Әтисе Ярулла тырыш, эшлекле, дини кеше була. Аның җәмгысы 25 баласы туган, Муса – иң кечкенәсе, төпчеге...

Атаклы татар мөгаллиме, җәмәгать эшлеклесе, журналист һәм нашир Әхмәтһади Максуди 1868 елны Биектау районының Ташсу авылында дөньяга аваз сала. Әтисе Низаметдин – авыл мулласы, әнисе Мәфтуха авылның абруйлы абыстае булган. Гаиләдә биш бала тәрбияләнә. Шуларның икесе дөньякүләм танылган мәшһүр шәхесләр – Әхмәтһади Максуди һәм Садри Максуди. Алар башлангыч белемне нәкъ менә әтиләреннән алган. 1. ХХ гасырның зыялысы һәм алдынгы карашлы укытучысы 1881 елда Казанның «Күл буе» мәдрәсәсенә укырга керә һәм сигез ел дәвамында гыйлем туплый...

Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы, тарих фәннәре докторы Миркасыйм Госманов – татар тарихын, мәдәниятен һәм әдәбиятын тирәнтен өйрәнгән сирәк галимнәребезнең берсе. Үзенең юлын дәвам итәрлек шәкертләр тәрбияләгән олуг остаз. Ярты гасырга якын фәнни-тикшеренү эшчәнлеге дәверендә чал тарихка нисбәтле төрле юнәлештәге 500 гә якын бәяләп бетергесез хезмәтләр калдырган профессор ул. Галимнең шәҗәрәсе Татарстанның Әтнә районы Олы Мәңгәр авылына нисбәтле булса да, ул 1934 елның 31 маенда Көнбатыш Кытайның Синьцзян провинциясендәге (Шәркый Төркестандагы) Голҗа шәһәрендә туа...

Татар мәгарифе тарихында Габдулла Буби исеме аерым урын алып тора. Дин галиме, мәгърифәтче, педагог, публицист, язучы, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе Габдулла Буби – заманында үз авылында төпле дини һәм дөньяви белем бирердәй абруйлы мәгърифәт учагы булдыруга ирешкән галим. 1. Габдулла Бубиның чын исеме – Габдулла бине Габделгалләм бине Нигъмәтулла бине Монасыйп. Әгерҗе районының Иж-Бубый авылында мулла һәм мөдәррис Габделгалләм Нигъмәтуллин белән Бәдрелбәнат абыстай гаиләсендә 1871 елны дөньяга килә...

Татарстан – бай тарихлы, күп катламлы мәдәнияткә ия төбәк. Ул тарихның иң серле, иң кызыклы сәхифәләрен безгә ачучылар – археологлар. Аларның эше – гади эзләнүләр генә түгел, ә борынгы заманнарга сәяхәт, безнең ата-бабаларыбызның рухи хәзинәләрен, тормыш-көнкүрешен, дөньяга карашларын ачу. Тарих фәннәре кандидаты, Татарстан Фәннәр академиясенең А.Х. Халиков исемендәге Археология институтының өлкән фәнни хезмәткәре Ренат Вәлиев белән археология фәне серләрен ачабыз. – Ренат әфәнде, Россиядә археология фәненә Пётр I заманында гына нигез салына...

Садри Максуди – татар халкының күренекле галиме, юристы, җәмәгать эшлеклесе һәм сәясәтчесе. Милләтебезнең мәшһүр улы Биектау районы Ташсу авылында дөньяга килгән. Кайберәүләр Максудины Татарстанның беренче президенты дип тә олылый. 1. Ул бөек рус әдибе Лев Толстой белән очраша. Очрашу вакытында язучы белән шактый күп темаларга аралаша татар егете. Садри Максуди үзе бу тарихи вакыйганы «гомеремнең иң гүзәл мизгеле» дип атаган. Ул беренче татарча милли роман авторы буларак та тарихка кереп калган...

Сибгат Хәким: «Осталыкка килгәндә өйрәнер нәрсәләр күп Дәрдемәндтә!» – дип язган. Әйе, шагыйрь, сүз остасы буларак Дәрдемәндне (Закир Рәмиевне) без олылап искә алабыз, бу хакта ярыйсы гына хезмәтләр дә бар. Әмма аның татар халкы өчен биниһая эшләр башкарган мәгърифәтче булуын да истән чыгарырга ярамас. 1. Дәрдемәнд фарсычадан «хәсрәт чигеп яшәүче» дигәнне аңлата. Чын исеме – Мөхәммәтзакир Мөхәммәтсадыйк улы Рәмиев. 2. Рәмиевләрнең алтын приисклары белән башлангыч чорда (10 ел дәвамында) әниләре идарә иткән...

Менә шушы күз явын алырлык мендәрләрнең авторы майор, хокук сакчысы дисәләр, һич кенә дә ышанмас идем. Татар бизәкле, нечкә тоемлы зәвык белән башкарылган, нәзберек куллар гына җитештерә алырдай бу матурлыкны, чыннан да, әзмәвердәй ир-ат тудыра. Дөресрәге, бу шөгыль –Лилия белән Фәрит Вафиннар гаиләсенең уртак иҗаты. Сабада төпләнеп яшәүче Фәрит Вафин беренче карашка бик җитди, хәтта берникадәр кырысрак ир-ат булып тоела. Якыннан аралаша башлагач, аның фәлсәфи уйларына, милли мәдәният турындагы фикерләренә колак салганнан соң, үтә дә ихлас иҗади шәхес, остаз икәненә инанасың...