Татар мәгърифәтчеләре

Апрель бөек Тукаебыз язмышында аерым урын биләп тора. 26 апрельдә дөньяга аваз сала, төрле шәһәрләргә сәяхәтләре дә нигездә әлеге айда уза. Бакыйлыкка да шагыйрь апрельдә күчә... Быел ХХ гасырның күренекле вәкиле Габдулла Тукайның 140 еллыгы билгеләп үтелә. Тәкъдире халык язмышын хәтерләткән әдипнең мәгариф, агарту эшендә дә байтак гамәлләр башкарганлыгын беләбез. Яңа татар поэзиясенә һәм татар әдәби теленә нигез салуыннан тыш, ул балалар әдәбиятын үстергән, дәреслекләр әзерләүгә, бихисап әсәрләр...

Мәгърифәтче, педагог, нашир, мөхәррир Шиһабетдин Әхмәров – татар сәнгате һәм мәгарифе дөньясында дан казанган шәхес. 1882 елда хәзерге Татарстанның Чүпрәле районы Задур авылында дөньяга аваз салган. Мәдрәсәләрдә белем алганнан соң, үзе дә бик иртә мөгаллимлеккә күчә. Гыйлеме, хезмәт сөючәнлеге һәм алдан фаразлый белүе белән замандашларыннан аерылып торган. 1. Педагог, дәреслекләр авторы Укытучылык эшен Әлмәт шәһәрендә башлый. Татар мәктәп-мәдрәсәләрендә заманча, дөньяви дәреслек-әсбаплар юклыгына борчылып кына калмый, үзе әлеге бушлыкны тутырырга алына...

Кәбир һәм Фазыл Туйкиннар – педагогика, фән һәм әдәбият тарихында тирән эз калдырган мәгариф һәм мәдәният эшлеклеләре. Кәбир Туйкин (1878–1938) язучы, драматург, шагыйрь һәм педагог, «Төркиләр тарихы» хезмәтенең автордашы, Бөгелмәдә татар мәктәпләрен оештыручыларның берсе буларак билгеле. Аның энесе Фазыл Туйкин (1887–1938) шагыйрь, прозаик, фольклорчы, дин һәм тарих дәреслекләре авторы, укытучы һәм тикшеренүче була. Аның әсәрләре татар һәм башкорт әдәбияты антологияләренә кертелгән. 1. Туган як Туйкиннар Лениногорск районының Зәй-Каратай авылында мөәзин гаиләсендә дөньяга килә...

XX гасыр башында татар зыялыларының күренекле вәкиле Фатих Кәрими – әдәбият, журналистика һәм татар иҗтимагый фикере үсешенә зур йогынты ясаган мәгърифәтче, галим. Педагог, тәрҗемәче, мөхәррир һәм язучы буларак татар тарихында тирән эз калдырган гыйлемле, кызыклы шәхес. Европа дәрәҗәсендә белем алган, татар милләтенең якты киләчәге өчен тырышкан әдипнең гомер азагы гына үкенечле. 1. 4 айда тешләре чыккан Фатих Кәрими Әлмәт районының Миңлебай авылында 1870 елда дөньяга аваз сала. Әтисе Гыйльман Кәрими авыл мулласы була...

Тарихчы, педагог, дин һәм җәмәгать эшлеклесе, мәгърифәтче Һади Атласи – кызыклы, бай һәм гыйбрәтле тормыш юлы узган шәхес. Һади Атласи 1876 елда Сембер губернасы (хәзерге Ульяновск өлкәсе) Буа өязенең Түбән Чәке авылында туган. Башлангыч сабакны әтисе Мифтахетдин хәзрәттән алган, киң карашлы галим. 1. Милләтне уятучы XX гасыр башында иң күренекле мөселман зыялыларының берсе буларак, татарларның сәяси үсешенә зур өлеш керткән һәм халык абруен казанган. Милли тарих, ялкынлы публицистика, алдынгы мәгърифәтнең башында нәкъ менә Һади Атласи тора...

Дин галиме, тарихчы, әдип, педагог, дини реформатор, казый, мөфти, археограф, эпиграфист, шәркыят белгече, җәмәгать эшлеклесе Ризаэддин Фәхреддин ике дәвердә яшәгән: XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы мәгърифәтчесе. Рухи мирасның килер буыннар өчен әһәмиятен тирән аңлаган шәхес. Совет дәүләте ХХ йөзнең 20 нче елларында дингә каршы аяусыз көрәш башлагач, Уфада яшәгән чагында, Диния нәзарәте архивын саклап калу өчен, күп кенә бусагаларны таптый, хатлар яза, документларның дингә генә нисбәтле түгеллеген дәлилли һәм татар тарихы өчен мөһим булган, бәһасез чыганакларны саклап калуга ирешә...