Татар мәгърифәтчеләре

XX гасыр башы татар мәгърифәтчеләренең берсе, күренекле галим Гали Рәхимнең тормыш юлы һәм иҗаты гаять үзенчәлекле. Күпкырлы шәхес – тарихчы, язучы, фольклорчы – татар әдәбиятына һәм фәненә зур өлеш керткән. Гали Рәхимнең тормышындагы мөһим вакыйгалар, иҗатының үзенчәлекләре һәм аның заманының кыенлыклары турында 9 кызыклы факт аша күзалларга мөмкин. 1. Cәүдәгәр улы Тулы исеме – Мөхәммәтгали Мөхәммәтшакир улы Габдерәхимов. Казанның бай сәүдәгәр гаиләсендә 1892 елда дөньяга килә. «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә 7 ел укый...

Быел дин галиме, журналист, җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе, мөһаҗир Муса Бигиевнең тууына 150 ел. Әлеге уңайдан аның күп китаплары нәшер ителә. Бу хезмәтләр хәзерге заманда да үз актуальлеген югалтмаган, ди Бигиев иҗатын өйрәнүчеләр. Ул – традицион ислам кыйммәтләрен һәм заманча белемнәрне синтезларга омтылган дөньякүләм татар галиме. 1. Ат арбасында, юлда дөньяга аваз сала Муса Бигиев сәфәрдә чакта туган. Әтисе Ярулла тырыш, эшлекле, дини кеше була. Аның җәмгысы 25 баласы туган, Муса – иң кечкенәсе, төпчеге...

Атаклы татар мөгаллиме, җәмәгать эшлеклесе, журналист һәм нашир Әхмәтһади Максуди 1868 елны Биектау районының Ташсу авылында дөньяга аваз сала. Әтисе Низаметдин – авыл мулласы, әнисе Мәфтуха авылның абруйлы абыстае булган. Гаиләдә биш бала тәрбияләнә. Шуларның икесе дөньякүләм танылган мәшһүр шәхесләр – Әхмәтһади Максуди һәм Садри Максуди. Алар башлангыч белемне нәкъ менә әтиләреннән алган. 1. ХХ гасырның зыялысы һәм алдынгы карашлы укытучысы 1881 елда Казанның «Күл буе» мәдрәсәсенә укырга керә һәм сигез ел дәвамында гыйлем туплый...

Татар мәгарифе тарихында Габдулла Буби исеме аерым урын алып тора. Дин галиме, мәгърифәтче, педагог, публицист, язучы, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе Габдулла Буби – заманында үз авылында төпле дини һәм дөньяви белем бирердәй абруйлы мәгърифәт учагы булдыруга ирешкән галим. 1. Габдулла Бубиның чын исеме – Габдулла бине Габделгалләм бине Нигъмәтулла бине Монасыйп. Әгерҗе районының Иж-Бубый авылында мулла һәм мөдәррис Габделгалләм Нигъмәтуллин белән Бәдрелбәнат абыстай гаиләсендә 1871 елны дөньяга килә...

Садри Максуди – татар халкының күренекле галиме, юристы, җәмәгать эшлеклесе һәм сәясәтчесе. Милләтебезнең мәшһүр улы Биектау районы Ташсу авылында дөньяга килгән. Кайберәүләр Максудины Татарстанның беренче президенты дип тә олылый. 1. Ул бөек рус әдибе Лев Толстой белән очраша. Очрашу вакытында язучы белән шактый күп темаларга аралаша татар егете. Садри Максуди үзе бу тарихи вакыйганы «гомеремнең иң гүзәл мизгеле» дип атаган. Ул беренче татарча милли роман авторы буларак та тарихка кереп калган...

Сибгат Хәким: «Осталыкка килгәндә өйрәнер нәрсәләр күп Дәрдемәндтә!» – дип язган. Әйе, шагыйрь, сүз остасы буларак Дәрдемәндне (Закир Рәмиевне) без олылап искә алабыз, бу хакта ярыйсы гына хезмәтләр дә бар. Әмма аның татар халкы өчен биниһая эшләр башкарган мәгърифәтче булуын да истән чыгарырга ярамас. 1. Дәрдемәнд фарсычадан «хәсрәт чигеп яшәүче» дигәнне аңлата. Чын исеме – Мөхәммәтзакир Мөхәммәтсадыйк улы Рәмиев. 2. Рәмиевләрнең алтын приисклары белән башлангыч чорда (10 ел дәвамында) әниләре идарә иткән...