Җайдак Укчы

«Бу җирнең бер өлешендә аз-маз урманнар бар, ә икенче өлеше бөтенләй урмансыз. Шуңа күрә анда падишаһ та, аксөякләр дә, гади кешеләр дә ашларын сыер һәм ат тизәге ягып пешерә, шул ут янында җылына. Тагын шунысы да бар: бу җирнең йөздән бер өлеше дә диярлек уңдырышлы түгел. Елга сулары белән сугарылмаса, ул җимеш тә, иген дә бирми. Әмма анда елгалар да, чишмәләр дә бик аз, зур елгалар сирәк очрый. Шуңа күрә авыллар да, шәһәрләр дә юк диярлек. Бер генә шактый яхшы шәһәр бар дип сөйлиләр, ул Каракарон дип атала. Ләкин без аны үз күзебез белән күрмәдек, бары тик императорның төп сарае булган Сыр-Орда янында, ярты көнлек юл ераклыгында гына булдык. Җир башка яктан уңдырышсыз булса да, мал-туар асрау өчен ярыйсы ук уңайлы, әмма бик мул түгел.» Плано Карпини буенча (XIII гасыр)

«Татар җиренең торышы, аның табигате һәм һавасының бүленеше турында» Димәк, югарыда әйтелгән бу җир шәрыкның шундый бер өлешендә урнашкан ки, безнеңчә, анда шәрык төньяк белән тоташа. Аларның көнчыгышында — Кытайлар һәм Соланглар җире, көньягында — Саррациннар иле, көньяк-көнбатышында — Гуирлар җире, көнбатышында — Найманнар өлкәсе. Ә төньяктан Татар җире Океан диңгезе белән уратып алынган. Бу җирнең бер өлеше бик таулы, икенче өлеше — киң тигезлек. Әмма туфрагының күпчелеге вак ташлы һәм каты, балчыклы урыннар сирәк очрый; нигездә ул комлы җирләрдән тора. — Плано Карпини буенча (XIII гасыр)

Казан ханлыгындагы күп кенә ырулар арасында аеруча дәрәҗәле һәм көчле дүрт ыру аерылып торган: Ширин, Аргын, Кыпчак һәм Барын. Болар — идарәче дүрт төп ыру булган. Нәкъ менә дүрт ыруны аерып күрсәтү йоласы (ыру исемнәре ханлыктан ханлыкка үзгәреп торса да) Җучи Олысы дәүләт төзелешенә, ә аннан да борынгырак — борынгы төрки заманнарга барып тоташа.

Ибн Фадлан Болгарга килгәндә, мондагы кешеләрне “ерак төньяк халкы” итеп кенә күз алдына китергән. Әмма күргәннәреннән соң ул бөтенләй башка болгарлар турында яза. Аның язмаларында болгарлар көчле, тәртипле һәм чисталык яратучы халык булып күренә. Ул иртәнге азан тавышын, кешеләрнең намазга җыелуын, сәүдә кайнаган базарларны тасвирлый. Аеруча аны салкын һава гаҗәпләндерә. Ул хәтта: “Җир шулкадәр туңа, агач та таш кебек була”, — дип яза. Тагын бер кызык нәрсә — Ибн Фадлан болгарларның кунакчыл булуын искә ала. Юлчыларны каршы алу, табын әзерләү, хөрмәт күрсәтү ул вакытта да мөһим булган. Кайбер гадәтләр бүгенге татар тормышында да сизелә кебек.

Салават Юлаев яшь вакытында ук Пугачёв күтәрелешенә кушыла. Ул атлы төркемнәр белән Урал якларында йөргән, заводлар һәм ныгытмалар тирәсендә булган сугышларда катнашкан. Аның янында башкортлар гына түгел, татарлар да булган. Алар бергәләп патша гаскәренә каршы чыкканнар. Салават еш кына алгы сафларда йөргән, юлларны яхшы белгән һәм кешеләрне тиз җыйган дип язалар. Көтерелеш җиңел тәмамланмый. Соңыннан Салаватны тотып, еракка сөргенгә җибәрәләр. Әмма аның исеме халык хәтерендә кала.