Марат Губайдуллин (АЙБАШ)

15 НЧЕ ФЕВРАЛЬ - ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ СӨЕКЛЕ ҖЫРЧЫСЫ ТАТАРСТАННЫҢ ХАЛЫК АРТИСТЫ ИЛҺАМ ШАКИРОВНЫҢ ТУУЫНА 91 ЕЛ СИН САЗЫҢНЫ УЙНАДЫҢ erlar.ru/node/265 Нәкый Исәнбәт сүзләре Илһам Шакиров көе Моңланып ай нурларында, Син сазыңны уйнадың; Нинди кыллар чиртте, бәгырем, Ул матур, яшь кулларың? Бакчаның бер почмагында Мин утырдым, тыңладым; Тыңладым да мин ирексез Яшьлегемне уйладым. Уйладым мин яшьлегемне, Син сазыңны уйнадың. Кайгылы күңелем тавында Яңгырады кылларың. Яңгырады ул моңлы кыллар… Син сазыңны уйнадың. Чыңлаган шул кылларыңдай, Бер-бер үтте елларым: Үтте айлар, үтте еллар, Түзмәдем мин, егъладым. Үтте айлар, үтте еллар, Син сазыңны уйнадың. Үткән ул даулы гомерләр, Кан-көрәштә яңгырап. Саклаганмын тик күңелдә Шул көрәшнең моңнарын. Аһ, терелттең син күңелнең Бар күмелгән кылларын! Яңрап үткән ул гомернең Мин авазын тыңладым. Яңгырап үтте гомерләр, Син сазыңны уйнадың. Илһам Шакиров — эстраданың чын легендасы. Ул — үзенең вокаль-җырлау мәктәбен булдырган Татарстан мәдәниятенең күренекле вәкиле. Илһам ага халык җырларын башкаруның уникаль манерасына ия булды. Аның репертуарында казакъ, үзбәк, азәрбайҗан, каракалпак, башкорт халкының музыка сәнгате әсәрләре бар. Бала чагы һәм яшьлеге Ильхам Шакиров 1935 елның 15 февралендә Татар АССРның Сарман районы Яңа Бүләк авылында туган. Авыр сугыш алды елларында Шакировларның күп балалы гаиләсендә Илһам иң яшь бала була. Малайга 2 яшь тулгач, аларның гаиләсенә зур кайгы килә — әтисен репрессиялиләр. Кечкенә Илһам өстендә «халык дошманы улы»дигән куркыныч тамга эленә. Бу елларны Илһам Гыйльметдин улы һәрвакыт күңелендә ачы хисләр белән искә ала. Аларның гаиләсеннән күп кенә күршеләре һәм дуслары йөз чөергән. Әнисенә никадәр авыр булуын аңлап, Илһамның олы абыйсы әтисен алыштырырга тырыша. Ләкин 40 яшендә, балачактан ук аксак булуына карамастан, аны фронтка алалар. Олы абыйсы бүтән өйгә кайтмый — ул хәбәрсез югалган булып санала. Шакировлар гаиләсенә теләсә нинди юллар белән тормыш алып барырга туры килә. Илһам, үзе яланаяк йөрсә дә, чабата үреп сата башлый. Кечкенәдән үк, тирә-якның матурлыкларыннан илһамланып, малай җырларга һәм биергә ярата. Балачагы ачлык-ялангачлыкта үтүгә карамастан, Ильхам Татарстан табигатенең уникаль пейзажларына, сандугач сайрауларына соклана. Шакиров сугыш елларының Яңа ел бәйрәмнәрендә чыгыш ясаганда залда әнисе һәм хатын-кызларның елаганын еш искә ала. Әнисе хәтта улын моңсу җырлар башкаруы өчен шелтәли. Бу шөгыле аның гаиләгә бәла-казалар китерә дип саный. Авыл халкы да малайның мавыгуын җитди кабул итми. Илһам эчкә бикләнгән егет булып үсә. Ул прокурор булырга хыяллана. Ләкин ул үз планнарын үзгәртә, аның педагог булырга теләге туа. Илһамга мәктәптә уку җиңел бирелсә дә, ул Алабуга педагогия институтына керә алмый, чөнки «халык дошманы улы». Иҗади биография Җырчыга үз тормышын иҗатка багышлау өчен күп нәрсәдән баш тартырга туры килә. Ул фольклор белән тыгыз шөгыльләнә башлый, халык җырларын тикшерә, төрле жанрларны өйрәнә. 1960 елда ул Татар дәүләт филармониясендә солист була. Аның башкаруында татар телендә күп кенә халык һәм заманча эстрада җырлары яңгырый. Артистның репертуары башка телләрдәге әсәрләр белән дә тулылана. Җырчы уникаль баритон белән арияләр һәм романслар башкара, бөтен Советлар Союзы буенча миллионлаган тыңлаучы җыя. Ләкин ул үзен мактауларын, зурлауларын яратмый, ачулана торган була. Шакиров озак еллар филармониянең сәнгать җитәкчесе була һәм вокал дәресләре бирә. Дуслары аның талантлы башкаручыларга бик җылы каравын, яшьләргә ярдәм итүен искә төшерә. Ул республиканың музыка тарихы буенча чын белгеч буларак, үз халкының сәнгате турында күп кенә мәкаләләр язган. Ул югары белемле, юмор хисле, гадилеге белән аерылып торучы барлык иң яхшы сыйфатларын үз эченә алган кеше иде. Илһам Шакиров озакка сузылган авырудан соң 84 яшендә вафат була.

15 НЧЕ ФЕВРАЛЬ - КАҺАРМАН ШАГЫЙРЬ МУСА ҖӘЛИЛНЕҢ ТУУЫНА 120 ЕЛ САНДУГАЧ ҺӘМ ЧИШМӘ (Баллада) Таң атып, нурлары Үпкәндә кырларны, Чишмәләр, күлләрне Һәм калын урманны, Сандугач уянып, Канатын кагына. Һәм карый ашкынып Тын урман ягына. Ул якын сердәше Чишмәне сагына; Таң кошын юксынып Чишмә дә зарыга. Сихерле тормышы Бу ике гашыйкның Кабынды мәхәббәт Утында яшьлекнең. Бәйләде аларны Ялкынлы саф сөю; Саф сөю алдында Нечкәреп баш ию. Һәр иртә Сандугач Чишмәдә коена. Бу аңа чиксез зур Дан булып тоела. Иркәли таң кошын Зөбәрҗәт тамчылар. Әйтче, бу күрнешкә Сокланмый кем чыдар?! Таңнарның берендә Иркә кош — Сандугач, Уянып карангач һәм канат кагынгач, Килде тиз сердәше Чишмәгә тик аның. Кайгылы моң баскан Чәчәкле буйларын. Чишмә тын; ул көлми, Тибрәнми, селкенми; Акбүз таш өстендә Тамчылар сикерми. Болганып каралган Көмештәй саф суы; Уйлары таралган, Йөрәге ярсулы. Сандугач аптырап Сорашты дусыннан. Кәм әйтте сердәше Дип: «Кичә шушыннан Үтте ил дошманы, Яшеренеп, яр буйлап, Минем саф, шифалы Суымны агулап. Канечкеч, юлбасар, Ул кача артыннан Аны нык күзәтеп Килгән яшь батырдан. Ул белә батырның Инешне кичәсен һәм, сусап, минем саф Суымны эчәсен. Ул эчкәч, агудан Шул минут үләчәк. Ә дошман котылып, Талап көн күрәчәк. Әйт, нишлик, сердәшем? Әйт, нишлик, акыллым? Ничек соң коткарыйк Илебез батырын?» Сандугач аз гына Уйланып торды да Җанланып эндәште Чишмәгә тын гына: «Кайгырма, күз нурым! Ул килсә эчәргә, Коткарам мин үзем, Мин беләм нишләргә!» Килде ил батыры Мылтыктан, кылычтан, Йөрәге һәм анты Катырак корычтан. Илгә саф мәхәббәт Ярсыта йөрәген, Дошманны юк итү Аның бар теләге... Ул арган, алҗыган Татып яшь ачысын, Ах, әгәр булсачы Бер генә тамчы су! Ул күрде Чишмәне, Төште тиз атыннан, Әлсерәп үзәген Көйдергән ялкыннан. Ул теләп эчәргә Чишмәгә омтылды. Шулвакыт Сандугач Сайрарга тотынды. Ул сайрый, Егетнең Алдына ук кунып, Ул сайрый, нәрсәдер Сөйләгәндәй булып. Ул сайрый ялкынлы Саф сөю турында Һәм сөйгән йөрәкнең Ярсуы турында. Ул мактый көрәштә Кабынган тормышны, Дан белән суланган Иң соңгы сулышны. Ул мактый дустына Бирелгән күңелне, Ул сөйли сөюнең Җиңгәнен үлемне. Ул сөйли чын дуслык, Турылык турында, Нинди көч бу кошның Ялкынлы җырында! Тик Егет аңламый Телен таң кошының, Тойса да йөрәге Хисләрен дусының; Серле җыр иң нечкә Кылларын күңелнең Чиртсә дә, ул сизми Килгәнен үлемнең. Эчәргә дип, Егет Чокырга иелә Һәм кипкән иренен Чишмәгә тигерә. Шулвакыт кош аның Ирененә сугыла; Бер тамчы эчә дә Чишмәгә егыла. Сөйгәне куенында Соңгы кат талпынгач, Шат, мәгърур һәм батыр Җан бирә Сандугач. Ә Чишмә, чайкалып, Ярларга ташлана. Урнында тик көйгән Кап-кара таш кала. Яшь Егет аз гына Торды да инештә, Таң калып бу серле Һәм гали күрнешкә. Чишмәне калдырып, Атына атланды. Юлбарыс шикелле Дошманга ташланды. Ул сизде күңлендә Иң гали хисләрнең Өр-яңа көч белән Кабарып үскәнен. Ул улы хөр илнең Һәм бөек атаның, Ялкынлы йөрәктән Ул сөя Ватанын. Яшәде ул сөеп һәм үләр беркөнне Нәкъ мәгърур Сандугач Һәм Чишмә шикелле. МУСА ҖӘЛИЛ ("Моабит дәфтәрләре")

https://syuyumbike.ru/news/skhn-m-yazmysh/yrchy-vafir-gyyzztullina-tormyshynnan-kyzykly-15-fakt?ysclid=mll6dpeqjg674549031 13 НЧЕ ФЕВРАЛЬ - ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ СӨЕКЛЕ ҖЫРЧЫСЫ, ТАТАРСТАННЫҢ ҺӘМ КАРАКАЛПАКСТАННЫҢ ХАЛЫК АРТИСТКАСЫ ВАФИРӘ АПА ГЫЙЗЗӘТУЛЛИНАНЫҢ ТУУЫНА 80 ЕЛ Биографиясе 1946 елның 13 феврале, Менделеев районы Камай авылы – 2001 елның 16 сентябре, шунда ук җирләнгән. Казан консерваториясен (В.Лазько классы) вокал буенча тәмамлый (1974 ел). 1975–1994 елларда Татар филармониясе, 1997 елдан «Татарстан» ДТРК эстрада-симфония оркестры солисты. Иҗаты В.М.Гыйззәтуллина үзенең репертуарына татар халык, дөнья халыклары җырларын, татар композиторларының (С.Сәйдәшев, З.Хәбибуллин, М.Мозаффаров, А.Ключарёв, Н.Җиһанов, Р.Яхин, А.Монасыйпов, Ф.Әхмәтов, С.Садыйкова, Р.Еникиев, М.Макаров) вокаль әсәрләрен кертә. Соло концертлары арасында «Өмет», «Тормышым һәм бәхетем – җырларда», «Горурлык һәм мәхәббәт», Тукайның 100 еллыгына, С.Сәйдәшевнең 90 еллыгына, шагыйрә С.Сөләймановага, хатын-кызларга багышланган һәм башка программалар бар. Ачык матур тавышка, күркәм тышкы кыяфәткә, нечкә лирик хис белән һәм күңел җылысын биреп җырлау сәләтенә ия. В.М.Гыйззәтуллина иҗаты – татар концерт эстрадасында милли академик җырлау сәнгатенең халык һәм эстрада музыкасының иң югары үрнәкләрен үз эченә алган үзенчәлекле күренеш. Җырчы буларак, гомумхалык мәхәббәтен яулый. 1990 еллардан милли мәдәниятне һәм сәнгатьне яңадан торгызу һәм үстерү өчен барган хәрәкәттә актив катнаша. Россия шәһәрләрендә һәм күп кенә чит илләрдә (Австрия, Германия, Польша, Төркия, АКШ, Куба) гастрольләрдә була. Радиодан һәм телевидениедән даими чыгышлар ясый. «Татарстан» ДТРК фондларында В.М.Гыйззәтуллина башкаруындагы 50 дән артык халык җыры һәм татар композиторларының вокаль әсәрләре язмалары бар. Воронежда узган Вокалистларның бөтенроссия конкурсы (1974 ел), Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале конкурсы (Гавана, 1978 ел) лауреаты. Әдәбият Мулланурова Р. Иреккә омтылу // Сөембикә. 1991. № 11; Тимбикова К. Сәхнәләрдә йолдыз // Казан утлары. 1991. № 3. Автор – М.П.Фәйзуллаева

ЭСТӘРЛЕ ЯШЬЛӘРЕ ҖЫРЫ Татар халык көе Марат Гобәйдуллин сүзләре Әй, Эстәрле, Эстәрле, Өстәлләре челтәрле. Якын дуслар җыелып килгән, Бер кич кенә җитәрме. Ераклардан сез килгәнсез, Урыныгыз булсын түрдән. Сез дусларны сагыгып көттек, Кайнар сәламнәр бездән. Өстәл тулы сый-нигъмәтләр, Барысын авыз итегез. Сез дуслар белән күңелле, Матур үтсен кичебез. Уйнагыз, дуслар, гармуннар, Сез матур уйнатасыз. Уйнатасыз, җырлатасыз, Күңелне юатасыз. Дәртле бию көйләренә Кушылып биеп алыйк. Чәчәк кебек яшь гомернең Кадерен белеп калыйк. Без кушылып биегәндә Дер селкенсен идәннәр. Бик күңелле бәйрәмебез, Җыен дуслар килгәннәр. Безнең җырларга кушылсын Бүген сайрар кошлар да. Олы рәхмәт белдерәбез Сез кадерле дусларга. Җырладык та, биедек тә, Матур үтте кичебез. Гел очрашып торыйк дуслар, Кунакларга килегез. (25.01.2026)

2013 нче елның 13 нче гыйнварында кадерле дәү әниебез Гобәйдуллина Мәрьям Гыйният кызы вафат булды. Бу шигырем һәм көем аның изге рухына дога булып ирешсен иде. Амин. Дәү әни, без сине бик сагынабыз! Бигрәк тә балачакта җәйге каникул вакытларында Казан, Волжск шәһәрләренә, Чуваш иле, Кодаш, Каракүл авылларына сеңлем Алсуны да, мине дә кунакка алып йөрүләрең әле дә иң якты хатирәләрнең берсе булып күңел түрендә саклана. Син пешереп сыйлаган бик тәмле ризыкларның тәме әле дә тел очында кебек. Син теккән күлмәкләр, бәйләп кидергән бияләй, оекбашлар, шәлләр һаман да гүя синең күңел җылыңны саклый кебек. Яшь вакыттан авыру-сырхауларны еш кичерсәң дә, бер эштән дә курыкмагансың, сабыр, түзем булгансың. Гариплегеңнән кимсенеп яшәсәң дә, төшенкелеккә бирелмәгәнсең. Безнең өчен син иң үрнәк дәү әни булдың. Барысы өчен дә бик зур рәхмәт сиңа! Ахирәт галәмендә Аллаһы Тәгалә сиңа җәннәт түрләре насыйп итсен. Амин. КАДЕРЛЕ КЕШЕМӘ Икәү бергә үткән сукмаклардан Йөрим әле һаман моңланып. Бергә чаклар инде артта калды, Сизелмәде гомер узганы. Төшләремә кереп юатсаң да, Рәхмәт әйтер идем үзеңә. Язмыш җилләреннән ышыкларга Йөрәк җылың җитми күңелгә. Чәчләреңә япкан ак яулыгың Җылысын саклый гүя бүген дә. Аклык, сафлык сөйгән изге күңелең Мәңге яши йөрәк түрендә. Сабый чактагыдый сөеп-назлап, Чәчләремнән кабат сыйпа әле. Йөрәк һаман сине сагынып көтә, Күңелемнең моңсу бер мәле. https://erlar.ru/node/4648

https://www.litres.ru/book/marat-magsumovich-gubaydullin/tatarcha-skanvordlar-1-2026-el-73082913/ "Татарча сканвордлар" газетасының 2026 нчы елгы 1 нче саны белән танышыгыз. "Литрес" электрон китаплар кибетендә сканвордлар газетасын мобиль җайланмаларга күчереп алырга мөмкин.

https://www.litres.ru/book/marat-magsumovich-gubaydullin/tatarcha-skanvordlar-8-2025-el-73015212/ "Татарча сканвордлар" газетасының 2025 нче елгы 8 нче саны белән танышыгыз. "Литрес" электрон китаплар кибетендә сканвордлар газетасын мобиль җайланмаларга күчереп алырга мөмкин.

ЯҢА ЕЛ ВАЛЬСЫ Марат Гобәйдуллин көе һәм сүзләре erlar.ru/...808 Көтеп алган бүләк булып, Бәйрәм килә Җиргә ел да. Күңелләрдә шатлык тулы, Яңгырый дәртле җырлар. Кушымта: Бәхет, куанычлар гына Алып килсен Яңа еллар. Имин булсын, озын булсын Алдагы барыр юллар. Яңа елның ап-ак кары Бар дөньяны сафландырсын. Йөрәкләргә өмет салып, Һәркемне шатландырсын. Кушымта: Бәхетле, мул булсын тормыш Газиз туган илебездә. Шөкер итеп, сөенеп яшик Һәр яңа көнебезгә. Кушымта: (26.12.2018)

https://www.litres.ru/book/marat-magsumovich-gubaydullin/tatarcha-skanvordlar-7-2025-el-72860577/ "Татарча сканвордлар" газетасының 2025 нче елгы 7 нче саны белән танышыгыз. "Литрес" электрон китаплар кибетендә сканвордлар газетасын мобиль җайланмаларга күчереп алырга мөмкин.

3 НЧЕ ДЕКАБРЬ - ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ БӨЕК КОМПОЗИТОРЫ САЛИХ СӘЙДӘШЕВНЕҢ ТУУЫНА 125 ЕЛ 20 нче гасырның иң күренекле композиторы, татар профессиональ музыкасына нигез салучы, Кызыл Армия маршы авторы Салих Җамалетдин улы Сәйдәшев 1900 нче елның 20 нче ноябрендә (яңа стиль белән 3 декабрьдә) Казан шәһәрендә Зур мещан урамындагы (хәзерге Нариман урамы) 101 нче йортта дөньяга килә. Аның әтисе Җамалетдин Сәйдәшев Казан байларының берсендә кучер булып эшли. Гаиләдә ир бала туу шатлыгы авыр кайгы белән бергә килә: бала туарга ике атналап кына вакыт калгач, Җамалетдин ага вафат була. Салихның әнисе – Мәхүбҗамал Миңлебай кызы Сәйдәшева Казанның Пороховой бистәсендә үсә. Аның әтисе читекче була, әнисе кәләпүшләр чигә. Мәхүбҗамал ун бала таба. Ун баладан бары тик икесе: Әминә белән Салих кына исән-сау үсәләр. Музыка сәләте Сәйдәшевта кечкенә чагында уяна. Ул уйнаган иң беренче инструмент гармоника була. Аннары махсус аның өчен рояль сатып алалар. Салих Сәйдәшевнең беренче укытучысы халык музыканты Заһидулла Яруллин була. Ул шулай ук Казан музыка училищесы укытучыларында да белем ала. 1918 нче елда Сәйдәшев үз оркестрын төзи. 1920 нче елда ул Кызыл армия сафларына баса. 1922 нче елда Сәйдәшев Казанга кайта. Аны яңа ачылган  Татар Дәүләт театрына музыка бүлеге мөдире итеп эшкә чакыралар. Кызыл Армиянең туган көненә багышланган тантаналы җыелышта – 1929 нчы елның 23 нче февралендә Салих Сәйдәшев язган Кызыл Армия маршы яңгырый. Марш музыкасын 1 нче татар полкы оркестры башкара. С.Сәйдәшев татар сәнгате тарихында беренче мәртәбә яңа жанр – музыкаль драма жанрын башлап җибәрә. Атаклы татар драматурглары К.Тинчурин, Ф.Бурнаш, Т.Гыйззәт, Г.Кутуй, Һ.Такташ белән дуслыкта 60 тан артык музыкаль сәхнә әсәре иҗат итә. Салих Сәйдәшев 1954 нче елның  16 нчы декабрендә вафат була. Казанда һәм Биектау районының Әбрә авылында бөек композитор исемендәге музей эшли. 2000 нче елда Дәүләт Зур концертлар залына С.Сәйдәшев исеме бирелә. 2005 нче елда Казанның Татарстан урамында аңа багышлап һәйкәл куела.    Салих Сәйдәшев турындагы тулы мәгълүмат әлеге сайтта бирелә: https://kitaphane.tatarstan.ru/tat/saidashev.htm?ysclid=mipxwldz9m319712163

ХАТЫН-КЫЗЛАР Бу дөньяда ярый сез бар әле, Гүзәл затлар – хатын-кызларыбыз. Озын-озак тормыш юлларында Тугрылыклы гомер юлдашыбыз. Кем өчендер сез – кадерле әни, Кем өчендер сез – сөекле хатын. Хатын-кыздан да кадерле бүлган Берәр зат бармы бу Жирдә тагын. Мәрхәмәтле гүзәл затларыбыз, Сезнең белән яшәү – үзе рәхәт. Мәңге сүнмәс күңел җылыгыз өчен Чын күңелдән сезгә зур рәхмәт! (8 март, 2012 ел) ©МаратАйбаш