İslam degen 5 zatdır: 1. Şahadat geltirmek: Aşhadu anlä ilaha illallah wa aşhadu anna muhammadar rasulullah. (Men şahatlıq etemen özüne qulluq etmege tiyişli yoq bir Allahdan qayrı dep, wa dağı da şahatlıq etemen şol Muhammad payxammar Allahnı gerti elçisi dep). 2. Namaz qılmaq 3. Zakat çığarmaq 4. Ramazan ayda oraza tutmaq 5. Güçü çatağan adam hajğa barmaq. Şular bulan baylawlu özge halal-haramnı haqından bilmege borç bolğan zatlanı bildirtegen ilmuğa ilmul-fiqhi- dep aytıla.
Barakalla beremen! Xalqarada abur sıyğa layıqlı, Tawdan tüşgen taş yimik qattı ulan. Süydürmege bajardığız milletni, Biz İzmulla, öktembiz sizin bulan. Hyeç görmessiz bir yerde osal işin, Ölçew bulan har bir aytağan sözü. Qumuq xalqnı öktem etegen ulan, Yeri gelse beş tilde söyley özü. Bir ajayıp abur ete yuregim, Çarxığızda başğa qılıq bar yimik. Siz çığarğan kitap bugün görüne, Qumuq xalqnı gözlerine yar yimik. Tonlar bulan awurluğu kitapnı, Oxumağa esdelikge xatı bar. Göz gergendoq yurekni quwnatağan, İñ belgili qumuqlar dep atı bar. Ol dünyağa getgenler de gez alda, Qumuq tüznü aburun siz etgensiz. Har ne yerde atığıznı tanırday, Siz İzmulla, üstünlükge yetgensiz. Sıylağansız qumuq tüznü baylığın Har betin bir açğan sayın göremen. Bir betine siz meni de yazğansız, Haq yurekden barakalla beremen. Raziyat Şixşaidowa Dorgeli, 2021 y.
Gülnara Esenowa Men qumuqman, söyleygeñye qumuqça, Qumuq tilni, bar baylığın artdırıp, Men qumuqman, orus tilni teberip, Qumuq tilde söyleygeñye qatdırıp. Men qumuqman, ana tilim aburlap, Qumuq tilde bolağanğa yazmağa. Abur etip ana bergen tilime, Bay milletim, qoyman bir de tozmağa. Men qumuqman, haylek yırın qumuqça, Anam maha köp giççiley aytğanğa. Yat yerlerde, yat ellerden aylanım, Qumuq elge, qumuğuma qaytğanğa. Ana watanımday süyup ayawlap, Qumuq tilim alışdırman başğağa. Qumuqlanı tilin örge göterip, Üyretemen aldımdağı yaşlağa. Baliki de axır günüm yetişse, Şi'rularım sizge sawğat etermen. Qumuq tüznü qızıman dep, köp süygen, Qumuqman, dep öktem küyde getermen. Men qumuqman, seyleygeñye qumuqça, Qumuq tilni bar baylığın artdırıp. Men qumuqman, orus tilni teberip, Qumuq tilde söyleygeñye qatdırıp!
ENDİREY YuRTNU BAŞÇISI İRAZİGE Aqtaşnı yağasında, Bırınğı zamanlardan, Yerleşgen ata yurtum, Qumuq Elni umutu. Alışına dewürler, Alışınmay erenler, Sözün qattı tutağan, Taş qaladay turağan. Şolaylanı birisi, İgitleni tirisi, Jan qurdaşım İrazi, Yurtlular oğar razi. Geçe – gün adam işley, Rahmu yurtuna gözley. Yalqmay, talmay, erinmey, Tınç yollanı izlemey. Allah onu saqlasın, İşlerinde yaqlasın. Endirey ata yurtum, Daim bolsun, yaşnasın. Bahawdin Hajamatow
Til mas'alası - jan berip jan alağan ullu bir mas'ala. Din mas'alasından soñ, til mas'alasından ullu mas'ala yoq. Til yağından tüz bolğan millet özgelerden har zaman alğa barır. Til yağından bir qıyını yada bir tersligi bolğan millet har zaman artda qalır. Orus paçalıqnı üç-dört ay aldınğı zamanlarında til mas'alasından bahs etmege amalıbız yoq edi. Oruslar bizge amal busa öz tilibizni unutdurup, orus til berejaq ediler. Maktaplarda, madrasalarda, jağrapiya yimik, tawarıx yimik dünyanı ilmuların orus til bulan tügül busa oxumağa iznu bermey ediler...
