МОНДА КЫЗЫК!

Джейн Остен 《ЭММА》. Әсәр, мин яратканча, җиңел укыла, кинәт кенә йөрәккә ук булып кадала торган вакыйгалар юк. <<Джейн Эйр>>, <<Гордость и предубеждения>> кебек әсәрләр күңелемә бик ятышлы. <<Эмма>>да шундый. Аларда 19 гасырда Англиядәге яшәеш сүрәтләнә: бер-берсенә кунакка йөреш, пикниклар оештыру, кичләрне камин алдынга китап укып, йә уен уйнап үткәрү... Барысы да инглиз стилендә. <<Унеснные ветром>>да монда керә, әлбәттә. Скарлетт О'Хара, Эммага бик охшап китә. Скарлеттны җенем сөйми, дөресен генә әйткәндә. Оятсыз, үзен нык яратучан, эгоист, игелексез, тәкәббер мәрхәмәтсез хатын!  Эмма да үзен бик ярата, тәкәббер җитмәсә, үзен акыллы дип уйлап йөри, ә чынлыкта бу алай түгел. Әйе, ул уйлый, фикер йөртә белә, ләкин ул кадәр дәрәҗәгә барып җитмәгән әле. Ничек Скарлетт О'Хара Ретт Батлерны мыскыл итте, газаплады, Эмма шулай мистер Найтлины интектерә. Минем бер генә сорау: Ни өчен шундый ише кызларга әдәпле, зирәк, русча итеп әйткәндә "дальновидный", һәр нәрсәгә үз фикерләре булган, гомумән, ЧЫН ИРЛӘР юлларына очрый икән? Алар бит шул кадәр акыллы! Хатын-кызның итәгатьсезлеген күрмиләр микәнни?.. Аңа да карамастан, Эмма, Скарлеттан яхшырак дип саныйм, чөнки ул үзенең хаталарын таный белә. Мистер Найтлиның сүзенә бераз булса да колак сала иде. Һәм Скарлетт кебек кинәт кенә башка сыймаслык эшләр башкармый. Минемчә, бу әсәрдә иң адекват персонажлар - абыйлы-өнеле Найтлилар. Алар, чыннан да, аек акыл белән фикер йөртәләр, тормышны бар яктан аңлыйлар. <<Унесенные ветром>> әсәрендәге Ретт Батлерның Скарлеттны сайлавына бер дә шат түгел идем, киресенчә, кызгандым үзен. Ә монда Найтли өчен Эмманың алай ук начар партия түгеллеген искәртәм. Әйе, ул күбрәккә лаек, Эмма әле бала гына, аңа тормышны барлык буяларда күрергә кирәк әле. Ләкин тәкәббер булса да, анда игелеклелек, хөрмәт, оят, үкенү кебек сыйфатлар бар. Һәм аның алга таба үсүенә бер шигем юк. Джейн Фэрфакс турында да берничә сүз әйтеп китәсем килә. Ул миңа ошады. Үзе турында уңай фикерләр калдырды. Мистер Найтли белән Джейн Фэрфакс бер-берсенә охшаганнар. Һәм туры да киләләр, минемчә. Уңган-булган, зирәк, тәртипле кыз. Бер сүз белән - хыял! Тик менә ничек шундый нәфис затка Фрэнк Черчилл сыман бәдбәхет очрады икән? Кабахәт кеше! Башка сүзем юк аңа. Чәчәк кебек кызга нинди газаплар кичерергә туры килде һәм тагын туры киләчәк. Йөрәгем әз эзгәләнмәде аның өчен. Эмманың әтисе әйтмешли "Мескен кыз, мескен Джейн". Миссис Элтонга килгәндә, җәмгыятьтең иң аскы өлешен тәшкил итүче зат. Әшәке хатын-кызларның берсе. Үз- үзен тотышын, тузга язмаган, чүп-чар сүзләрен, ялагайлануын, башкалардан үзен өстен күрүен ничек кенә түзәләр? Мин сабыр кеше, әмма мондый галәмәтне түзә алмас идем. Авызыннан чыккан һәр сафсаталы фикер саен "полная чушь", "бред собачий" дип әйтә килдем. Ә бит безнең арада да андыйлар җитәрлек. Гомумән алганда миңа роман ошады. Һәм Джейн Фэрфакс кебек затлы хатын-кызлар, мистер Найтли кебек джентельменнар күбрәк булсын иде!

Май. Шимбә иртәсе. Салкынча. Кояш әле уянып җитмәгән күрәмсең. Мин  скәмиядә утырам. Тиздән дәресләр башлана. Керәсе бер дә килми. Монда рәхәт. Аяз күк йөзендә бер болыт әсәре юк. Бөтен дөнья яшеллеккә күмелгән.  Якында гына сирень чәчәк атып утыра. Аның исе күңел җепләренә тиеп китә. Агачлар салмак кына шаулап тора.  Алар да сиреннең хуш исеннән хозурланалар сыман. Шушы табигатьнең матурлыгы, сафлыгы, тынычлыгы туган авылыма алып кайта мине. Ээх, хәзер авылда, бакча башында хозурланып йөрисе иде. Инде дистә еллар тапталган сукмак аша атлаудан да ләззәтлерәк мизгел бармы ул? Шушы сукмактан син, синең әтиең, дәү әтиең, бабаң, хәтта бабаңның бабасы да йөргән. Ул вакытлар нинди булган? Нәрсә уйлап барганнар икән? Тормышның авырлыгынмы, әллә алар да күтәренке күңел белән узганнар микән?  Кызык. Дәү абый белән кыр әйләнәсе, җиләккә, Марат күленә барасы иде. Аның чисталыгыннан, зәңгәрлегеннән тагын хушны югалтасы килә. Зөлфия сеңлем белән көлешеп, уйнап, шаярып, дәү абыйның кызыктан кызык әкиятләрен, тормыш хәлләрен тыңлап, бар дөньяны онытып торасы иде. Чокыр астында элек елга булганын, ә хәзер суның кибеп бетүен тагын туксан тапкыр ишетәсе иде. Ләкин анда, чокыр астындарак иң баллы җиләкләр үсә, хәтта заманында кемдер кура җиләген дә утырткан. Тәмле. Телең йотарлык. Шул кадәр таныш, йөрәккә, җанга якын урыннар. Күзгә яшьләр килә. Ничек һәр көнне иртә белән дәү әти белән дәү әнинең мине үләнгә тачкага утыртып алып барганнары истә. Алар үлән чапса, мин туйганчы җиләк ашый идем. Аланда җәй иртәсе аеруча матур, саф. Авылга кайтасы килә. Шушы көрән төсле скәмиядә мәчеткә карап, хозурланып  утыру, әлбәттә, ямьле, рәхәт, ләкин авылда яшел чирәм арасында, хуш исле әрекмәннәр, әремнәр арасында булу -бер нәрсә белән дә чагышмый.

Габдрахман Әпсәләмов. "ГАЗИНУР" (1 нче элеш) Шушы китап мине авылга тарта. Авыл һавасын тоясы, аны бар хәлемнән сулап куясым килә. Газинур әйтмешли "авылның төтене дә тәмле". Газинурлар мине авылга тарта. Аның меңьеллык урамнарыннан, тапталып беткән сукмалырыннан йөрисе, арыш шаулап утырганын ишетәсе, алмагачларны әйләнеп кайтасы, кыр-басуларны күреп, табигатькә хозурланып тик йөрисе иде. Кыш көне, өңгер-мөңгердә шыгыр-шыгыр кар изеп барганда, бар нәрсә: булган борчуларың, үпкә-сагышларың онытыла. Күңел тынычлана. Рәхәт булып китә. Авылга кайтасы килә. Тәнем шәһәрдә булса, җаным-йөрәгем белән мин туган җиремдә. Шушы китапны кулыма алган саен Чәчкабымны өзелеп яратуыма инанам. Аннан китәсе килми. Мәңге шунда яшәр идем. Шушы әсәр сагынулармны көчәйтә. Еш кына бала-чакны искә төшерә. Бергә уйнап үскән 4 туганны, тормыш 4 якка алып ташлады. (Әйе, без әле сеңлем белән һаман да бергә, Аллаһка мең шөкерләрем. Ләкин, барыбер аерылыр вакытлар килеп җитәр...)Бер көн дә бер-бересез тормаган нәниләрне, хәзер инде җыеп та булмый. Күрешүләр сирәгәйгәннән сирәгәя. Хәзер бала-чакны искә төшереп, чана шуып, качышлы уйнап,  бергә походлар уздырып, бакча башларына менеп, бар галәмгә акыра-акыра урам әйләнеп, лапас башларыннан шуып төшеп булмас инде. Барысы да үткәндә. Башка кабатланмас. Тик кабатлыйсы иде. Мөмкин түгеллегенә акыл ышанса да, йөрәк ышанмый. Уйлап куйган саен өзгәләнә, үксеп елый. Авылыбыз Газинурларныкы кебек гөрләп торса, яшьләргә эш урыннары булдырылса, һичшиксез, ике дә уйламыйча кайтыр идем. Яшьләрдә бик көч! Бер генә кеше дөньяны үзгәртә алмый.

ТАКИЕ РАЗНЫЕ МИРА" ФЭЯ МОРАН Шушы китапны эмоцияләрсез укып булмый. Күңелне төрледән-төрле хисләр биләп ала. Башта елмаеп, татлы мәхәббәттән эреп утырсаң, әсәрнең уртасында күзләр тулы яшь, дөньяга карата нәфрәт уты белән янасың, бер кемгә дә ышаныч юк дигән фикерне башыңда туплап куясың. Ә актыкта... Актыкта... Төп герой - Ламия Уайтны үземә охшатам. Мин дә аның кебек үк һәрвакыт әзер дә (всегда начеку) торам. Беркемгә бөтенләй ышанып бетмим. Миңа зыян китерерләр дип куркам. Ә Ламия Уайт куркмый, ул кыю, үзен яклый ала торган кыз. Сокланмый булмый, чөнки берәү дә синең яклы булмавын белә торып та артка чигенмәү - бу геройның көчле рухлы икәнен күрсәтә. Мин аны бик яхшы аңлыйм, чөнки мине дә якламадылар, кыерсыттылар. Хәтерлим, авырган чагым, башыма биретка киеп йөри идем. 4 нче сыйныфта укыган вакыт. Шунда миннән күпкә олырак малай мине "кечкенә мужик" дип үчекләп йөртте. Әлбәттә, моны татып карамаганнарга, кызык булып тоелыр. Ләкин миңа бердә кызык түгел. Бер мәлне мине күрде дә бу, үчекли башлады, ә башкалар көләләр, артыннан чабып киттем, куып җитмәдем, таш идәнгә барып төштем һәм елап җибәрдем. Ян-якка карасам, дәү ди егетләр басып торалар, ник бер сүз әйтсеннәр, ник берсе яклап чыксын. Авыртудан еламадым, чарасызлыктан, аптыраштан... Ә Ламия, киресенчә, ныгыганнан ныгый барды. "Охшашлык нәрсәдә соң?" диярсез. Мин дә, төп герой кебек, әти-әнигә берсен дә сөйләмәдем; аның кебек беркемгә ышанмадым; тыныч һәм салкын идем. Әлбәттә, үземне якламадым дигән сүз түгел. Яклый идем. Әмма курка идем. Менә мин дә, Ламия кебек үк, Элиаска (икенче төп герой) бар күңелем белән ышандым. Ул икебезнең дә салкын йөрәгебезне җылытты. Ничек итеп? Ламия Уайт- Американың бер дөньяви (светский) мәктәбендә укучы 18 яшьлек мөслимә кыз. Аны сыйныфташ егет барысы алдында яулыгын ачмакчы, чишендереп көчләмәкче иде. Үзен яклый алса да, егет кеше барыбер көчлерәк инде ул. Шул мизгелдә, Элиас, шулай ук сыйныфташы, килеп кереп, көчләргә җыенган егеткә сугып җибәрде. Автор шулкадәр нечкә, күңел кылларын тирбәтеп язган ки, хәтта мин үземне Ламия урынына куеп, борчылып утырдым. Һәм Элиас килеп кергәч, күзләремнән яшьләр чыкмый калмады. Шулай ук, Элиасның Ламия өчен бар мәктәп кызларын башларына яулык бәйләп киләргә күндерүе дә таң калдырды. Ничек моннан соң аңа ышанмыйсың инде? Аның Ламияне иртәнге намазга уятырга дип тәрәзәсен шакып керүе (әлбәттә рөхсәт белән). Аңа хәләл кафедан пицца алып килүе, намаз вакытларын өйрәнүе, йөрәкне эретерлек сүзләр әйтүе, һәрвакыт елмаеп "восточная красавица" диюләре... Боларның барысыннан да башны югалтмыйча мөмкин түгел. Әмма... Әмма аның бер гамәле йөрәккә агулы ук булып кадала, пыяланы ваткан кебек, күңелне вата, җимерә. Шушы хәлдән соң китапны ярты сәгатьләп дәвам итә алмадым. Ул нишләдеме? Элиас Ламиянең яулыксыз басып торган фотосын мәктәпкә таратты. Бу мөслимә кыз өчен аны шәрә килеш күрү белән бер. Әйе, ул аны, чыннан да чишенү бүлмәсендә яулыксыз килеш, озын кара чәчләрен күрде. Ләкин мин дә Ламия сыман шушы йөрәк өзгеч хәбәргә ышанмадым. "Үзеннән барып сорарга кирәк" дигән киңәш бирдем. Ламия Элиасны мәктәптә эзләп тапты, ул пырдымсыз, кешелексез дуслары белән иде. "Бу дөресме?" дип сорагач, ул... Ул күзен дә йоммыйча туп-туры аның яшь тулы күзләренә карап, тешләрен чыгарып көлде һәм "әйе" диде. Шушы мизгелдә дөньяга карата нәфрәт уты белән янмыйча булмый. Шушы мизгелдә "башкаларга ышанмаска" дигән сүзләрем эчемдә ныгыды гына. Ламия өчен дә бу тетрәндергеч, аяз күктә яшен суккандай булды. Ул моны күтәрә алмады. Мәктәпкә 10 көн бармады, елады да елады. Тик укуның соңгы атнасына килергә булды. Үзен "сындырдылар" дип уйламасыннар өчен, үзе өчен. Берничә көннән соң, мәктәп ашханәсенә Элиас аның белән сөйләшергә дип килгән иде, Ламия өстенә кайнар шоколад түкте дә китеп барды. Монда, китапны кырыйга куеп, рәхәтләнеп кул чаптым. Мин алай булдыра алмас идем, минемчә, ул дөрес эшләде. Соңыннан Элиасның шушы шакшы гамәлне кылмавы ачыкланды. Аның дуслары, сыйныфташлары, Кристина белән Честер (көчләргә теләгән егет) эшләвен белде. Ә Элиаска "Ламиянең өен ягабыз" дип янаганга, гөнаһны үз өстенә алган булып чыкты. Нич

ТЫНЫЧЛЫКНЫ КАЯН ТАБАРГА? Хәзерге заманда кеше үзен кая куярга белми йөри. Ул тынычлык таба алмый. Чит илләргә ял итәргә, психологларга барып та, медитация, йога белән шөгелләнеп тә карый. Ләкин, барыбер, күңелгә нәрсәдер җитми. Нәрсә ул тынычлык? Аны каян табарга соң? Шушы сорауларга безнең арада тормыш итүчеләр җавап бирде. Казан шәһәрендәге "Сабыйлар" балалар бакчасында тәрбияче булып эшләүче мөслимә Илсөя Хисамова өчен "тынычлык" - ул башың бн гармониядә булу. Кайвакытта проблемалар, эш мәсьәләләре шуның кадәр күп була ки, хәтта баш та авырта башлый. Менә шул халәттә булмау, куңел тынычлыгы вакытыдыр инде. Аны табу өчен, эш мәсьәләләрен эштә калдырып һәм бары тик Аллаһка тәвәкәлләргә кирәк. Шул мизгелдә барысы да Анын кулында икәнен искә төшереп, жиңел сулап куясың. Ләкин мондый вакытларда үз-үзеңне дөрес аңлау бик мөһим. Үзеңнең теләкләреңне, эчке сиземләвеңне тыңлап, «хәзер сиңа тынычлык дәрәҗәсенә килер өчен ни кирәк?» дигән сорауга җавап тынычлык табарга булышыр, Ин шә Аллаһ. КФУ студенты Гөлзидә Хәялиева бу сүзне икенче төрле аңлый. "Диңгезнең - давылдай кара-зәңгәр зур-зур дулкынларының ярга ярсуланып бәрүләрен яисә күк яки ачык зәңгәр төскә кереп салмак кына дулкынланып утырган вакытлары була… Минем өчен  кеше күңеле дә диңгез халәтләренә тиң сыман… Чөнки кеше күңеле төрле борчу-мәшәкатьләр илә боега яисә сабырсызлана ала… Ә шатлыклардан исә күңеле рәхәтлектә изри яисә мәтәлчек атып уйный сыман. Шушы халәтләрне кичергәндә кеше күңеле тынычсыз һәм тыныч була. Шулай итеп, минем өчен тынычлык - ул күңелнең ярсу рәвештә дулкынлавы, ниндидер салмак көйдә ләззәтлек хисләрен кичерүе төсле. Ә күңел тынычлыгын һәркем үзенчә таба яисә күрә. Мәсәлән, мин саф һавада табигать белән хозурланып йөргәндә, кызыклы китап укыганда һәм якыннарым белән вакыт үткәргәндә күңелемнең тыныч булуын тоям. Миңа калса, кеше яраткан эше белән шөгелләнсә, үзенең кыйммәтен белсә - барлык көндәлектә була торган мәшәкатьләргә карамастан, күңел дулкыннарын тынычлыкта тота алачак". Лениногорск шәһәрендә гомер итүче мөслимә, хуҗабикә Регина Шаһиева өчен бу төшенчә бөтенләй башка мәгънәгә ия. "Аллаһы Тәгаләне, яшәүнең мәгънәсен искә алгач, тормыштагы төп максатларны барлагач, барысы да үз урынына утыра, җаным тынычланып китә",- ди.  Регина ханымның мөселман буларак төп максаты - җәннәткә керү, Аллаһының ризалыгын алу. Шушы максатка ирешү өчен ул гыйбадәтләрне вакытында кылырга, Коръән укырга, зикерләр әйтергә, сәдакалар бирергә, һәм, әлбәттә, иренең ризалыгын алырга, балаларны Ислам кануннары буенча тәрбияләргә тырыша. "Гыйлем алу, өй эшләрен эшләү, балаларны карау, иремне шатландыру кебек вазифалар мине Хак Тәгаләнең ризалыгына якынайта. Минемчә, хатын-кыз өчен, иң яхшы урын - ул өй һәм өйдә чын бәхет, тынычлык табасың",- ди хуҗабикә. Психологлар фикеренчә, тынычлык кешенең эчке халәтенә салынган. Димәк, күңелнең дулкынланмавы бик мөһим. "Тормышта кеше үз урынында булганда; яхшы кәеф, нурлы йөз һәм күкрәк тулы энергия белән йөргәндә; яраткан эшең белән шөгелләнгәндә җан рәхәте аласың",- диләр. Тынычлык эзләп, сәфәргә чыгып китү зарури түгел. Ул синдә яши. Эчке дөньяңны рәткә китергәндә, рухи яктан үсеш алганда, тынычлык сине үзе табачак.

ГОРЕФ-ГАДӘТЛӘР САКЛАНЫП КАЛСЫН ИДЕ... Хәзерге заман яшьләре татар халкының гореф-гадәтләре белән таныш түгел. "Сабантуй"дан кала, башкасын белмиләр. "Каз өмәсе", йә "Килен токмачы" булсынмы, берсендә үткәрмиләр, кеше җыймыйлар. Барысының да үз дөньясы. Ни өчен ничәмә дистә еллар буе яшәп килгән матур-матур гореф-гадәтләр үткәрелми? Нәрсә аларны онытырга мәҗбүр итә? Әбиләр, апалар, яшьләр һәм хәзрәт белән шушы сорауларга җавап эзлибез. Татар халкыбыз гореф-гадәтләргә бик бай халык. "Килен каршылау", "Килен токмачы", "Кияү китерү", яшь парларны кунакка дәшүләр, "Тел яшерү", "Бәби чәе", "Каз өмәсе"... Аларны кемнәр уйлап чыгарганын беркем белми. Әмма, барыбер, гасырдан гасырга яшәп килүләрен дәвам иткәннәр. Хәзер боларның күбесе үткәрелми инде... Элек тормышлар кызыграк булган. Яшьләрнең кулларында кесә телефоны булмаган. Алар "Аулак өй"гә йөргәннәр. Җырлашып-биешеп, рәхәтләнеп уйнап кайтканнар. Өйдә киленнәр "тел яшергән", ягъни кайната янында сөйләшмәгән, чаркылдап көлмәгән. Һәрвакыт башларында - яулык. Ә кайната янында муеннарын да каплаганнар. Хәзерге заман киленнәре белән чагыштырырлык түгел. Тагын бер матур гореф-гадәтләрнең берсе - "Каз өмәсе". Урамы белән яшь кызлар берәрсендә җыелалар да җырлый - җырлый каз елкыйлар, аннан көянтәләрен асып инешкә каз юарга төшеп китәләр. Ә өйдә аларны хужа кеше каз маенда кыздырылган коймаклар белән көтеп ала. Бүгенгесе көндә казлар булса да, өмәсе юк. Гомумән, хәзер өйгә кеше җыймыйлар, кунактан кунакка йөрешүләр сирәгәйде. Яңа чыккан төрле авырулардан куркалармы, сөйләшер сүзләре юкмы... Гомере буе авылда яшәгән Гөлшат ханым бу сорауларга җавабны озак уйлады. Чөнки ул моның зур проблема икәнен аңлый. "Хәзер яшьләрнең күбесе Ислам белән тыгыз бәйләнештә. Дини кануннар буенча яшиләр һәм шул җитә дип уйлыйлар. Тик Татар булуларын оныталар" дип башлап җибәрде. "Шулай ук, бүген җыелып сөйләшеп утыруларны гаджетлар алыштырды. Барысы да шунда.",- ди. Ә элегрәк аларга әбиләрнең аулак өйгә килеп йөрүләре истә. Алар чигү чигеп, йон эрләп, күлмәкләр ямап утыруларын әйтте. Кайберләре, хәтта, йә бәлеш, йә кабартмалар пешереп кергәннәр.Ә хәзер кешенең капка ишеге көндез дә бикле булуын искәртте. "Каз өмәсе дигәндә, хатыннарны өмәгә чакырам, әмма килүче генә юк",- ди Гөлшат ханым. "Бәхеткә, кайсы бер авылларда бу күркәм йола әле дә яшәп килә, ләкин, кызганычка каршы, яшьләр катнашмый...",- дип борчыла. "Минемчә, бу эш белән клуб мөдире шөгелләнсә иде. Ул яшьләрне төрле уеннар, чаралар үткәреп кызыктырса иде." дип сүзен тәмамлады. Яшь буын әһеле Энҗе Закирова татарлар бүтән гореф-гадәтләрнең мәгънәсен күрмиләрдер дип уйлый. Әмма үз гаиләсендә күп йолаларның яшәп килүен әйтте. Әйе, бар нәрсә гаиләдән тора. Урта буын әһеле Регина Шаһиева да шушы фикер белән килешә. "Әти-әни балаларына сөйләргә, өйрәтергә һәм күрсәтергә тиеш"- ди. Элегрәк аның әти-әнисен эш буенча чып-чын урыс авылына җибәргәннәр. Аларны анда "татар" булганы өчен кыерсытканнар, гореф-гадәтләреннән көлгәннәр, хәтта үз исемнәреннән оялыр дәрәҗәгә җиткезгәннәр. Авызларын вата-вата русча сөйләшергә өйрәнгәннәр. Шулай итеп, йолалар да беткән, онытылган... "Гаилә" мәчетенең имам-хатыйбы Рөстәм хәзрәт Хайруллин яшьләрнең монда гаебе юк дип саный. Аларның күп очракта көннәре социаль челтәрләрдә үтә һәм алар анда татар халкының гореф-гадәтләрен күрмиләр дип фаразлый. "Без үзебез йолаларны популярлаштырырга, күрсәтергә тиешбез" дигән тәкъдим белән чыкты. "Нинди генә социаль челтәргә кермә, чит илдән килгән яңа гадәтләргә (тәнгә татулар ясарга, япон мультфильмнарында японнар кебек киенеп йөрергә өйрәтәләр) тап буласың.Чөнки алар шушы контентны популярлаштыра",- ди хәзрәт. "Һәрбер гореф-гадәт гаиләдән килә. Бүген әти-әни баласын "килен токмачларын" ашатып, "каз өмәләрен" үткәреп үстерми. Шунысы бик аяныч",- дип тәмамлады сүзен Рөстәм Хайруллин. Халкыбызның гореф-гадәтләрен саклап калыйк. Татарлыгыбызның асылын югалтмыйк. Шушы кыйммәтле, бай мирасыбызны киләсе буынга да җиткерсәк иде.

<<КЫЮ ЙӨРӘК>> Джек Лондон. Белый клык. Искиткеч әсәр. Йөрәккә үтеп керә торган, күңелне тетрәндерә торган ... Төньяк аулаклык. Салкын. Җил һәм буран. Ачлык вакытлары. Әнә нәрсәдер сак кына, сабыр гына тиеннең агачтан төшкәнен көтеп тора... Сүз бүре турында бара. Әйе, әнкәсе эт булса да, <<бүре>>леге күбрәк анда, атасына охшаган. Тик холкы - коеп куйган анасы. Шундый ук усал, җитез, чая, үз эшенең остасы, акыллы һәм дә инде хуҗасына тугъры булган хайван. Әмма усал дип әйтәсем килми. Ул аның кадәр дәрәҗәдә усал булмас иде, әгәр дә... Әгәр дә кечкенәдән үк үз-үзен җелегенә үткәнче якларга туры килмәсә. Әгәр дә кешеләр аңа игелеклерәк булган булса. Әгәр дә соңгы сулышына кадәр кыйнамасалар, рәнҗетмәсәләр! Аны шулкадәр рәнҗеттеләр ки, хәтта ул кешеләрнең һәрбер адымын күзәтеп, эченнән куркып, ләкин тыштан тешләрен кысып, гырылдап торды. Красавчик Смит дигән кәбәхатнең аны айлар буе читлектә, тимер богау астында яшәтмәгән булса, ул кешеләргә, яхшы кешеләргә үзенә орындырмаслык булмас иде. Тормышта кара паласаны ак паласа алыштыра диләр.  Ниһаять, Белый Клыкның да төннәре көн белән алышынды. Скотт исемле зур йөрәкле кеше шушы усал, менә менә акылдан язучы бүренең күңелен, бар булган эчке дөньясын йомшартты, аның тәненә, күзләренә, колакларына мәхәббәт эрде. Белый Клыкта аны яратты. Үлеп яратты. Бигрәк тә хуҗасының сыйпап утырулары бик ошый иде. Ә беркөнне хуҗасы чемоданын җыеп китеп баргач, ул аны озак көтте. Көне буе ишек төбендә торды. Кич белән буран күтәрелә башлагач та оясына барып утырмады. Сабыр итте. Көтте. Тик хуҗасы кайтмады. Иртәгәсе көнне дә... Бүре эченнән үксеп-үксеп елады, ашамый башлады, көче китте, башка этләр дә яхшылап таладылар үзен, тәмам ябыгып бетте. Скотт әфәнденең хезмәтчесе үзен өйгә үк алып керде. Белый Клык пич янына килеп, җәелеп ятты да тормады. Шуннан таныш аяк тавышлары ишетте. Әйе, бу аның көтеп алынган хуҗасы иде. Скотт ишектән керүгә, теге урыныннан да кузгалмады, аның этләргә хас булган андый гадәте юк иде. Ул үзенең бүре йөзен саклады. "Кил монда" дигән боерык булгач кына хуҗасы янына килеп, башын аның култык астына тыкты. Бу аның беренче тапкыр Скотт әфәндегә карата саф хисләрен шулай белдерүе иде. Бүребез башка җәнлекләрдән күпкә акыллырак. Бервакыт күрше тавыкларын ашап чыгып киткән. Билгеле, ул белмәде. Чөнки үзләрендә, төньякта тотып ашап буларлык җәнлекләрне ашаганнар. Ә монда, Көньякта алай ярамый шул. Моны хуҗасы аңа ипләп аңлатты һәм ул аңлады. Аны хәтта бер көнгә тавык кетәгенә дә ябып куйдылар(сынар өчен), аларга игътибар да бирмәде. Ә актыкта ул чүт үлем торнагыннан исән калды. Аңа 3 тапкыр револьвер белән аттылар. Ул хуҗасын яклады. Актыкка кадәр аңа тугъры калды...

ДЖЕН ЭЙР. Шарлотта Бронте(ның) иң күп таралыш алган романнарының берсе - "Джен Эйр". Ни өчен шушы әсәрне укырга булдым? Дөресен генә әйткәндә, сайланып та, икеләнеп тә тормадым. Өйдә, киштәләрне сөрткәндә шушы китапка күзем төште. (Белмим, ничек ул бездә пәйдә булгандыр). Ул үзенең исеме белән мине җәлеб итте. Димәк, шушы адәм зур сынаулар аша узып та, кешелеклелеген, үзен, бигрәк тә, югалтмаган көчле җанлы кеше булуына шикләнмәдем. Ләкин нинди сикелтәле тормыш юлын узарга кирәк икән, синең исемең калын китап тышлыгында булсын өчен? Бу сорау бик тә кызык тыелды. Җыештырып бетергәч, караштыргалап чыгарга иде уйым. Әмма оныттым. Берничә көннән бер танышымның сторисында "ниһаять отпуск" кебегрәк язма белән идәндә чемодан, караватта киемнәр, урындыкта шляпа белән "Джен Эйр" китабы тора иде. Исемә төште! Киштәдән шушы китапны алдым, башта өйрәнеп, карап чыктым. 1993 нче елда бастырылган икән. Ә әсәр үзе бер гасырдан артык элек язылган. Бу китапның минем кулларга килеп эләгүе - һичшиксез, бәхет! Роман бик ошады. 416 бит булсада, тиз укыла. Ни өчен ошады? Төп герой, ягъни Джен Эйр, үзенә 18-19 яшь булуына карамастан, көчле рухлы,  искиткеч сабыр, бик бик акыллы, динле, юмарт, гадел, тыныч, шул ук вакытта эчкерсез, чая, үз-үзен яклый алуы һәм чиста саф күңеле белән таң калдырды. Дөньяда барлык кешеләрнең дә бертигез булуларына  бер шиге дә юк аның. Бер нигә карамастан, принципларына һәрвакыт  тугры кала белде. Үзенең нәфесен җиңеп, гөнаһлы мәхәббәттән баш тартты. Аның мистер Рочестерны ни кадәр яратуын белсәгез, күпме күз яше түккәнен, күпме йөрәге эзгәләнгәнен, күңеле әрнегәнен аңлар идегез. Сөйгәненең ялганын шунда ук гафу итте. Ул - Аллаһка якын кеше иде. Аллаһка сыенып яшәде. Аның шушы яшеннән үк "Ходай" дип гомер итүе - гаҗәеп һәм башкаларга үрнәк булып тора. Әсәрнең соңгы сүзләре "роман со счастливым концом..." дип яңгырый. Мин моның белән килешеп бетмим. Джейн Эйр сөйгәне белән бер ел күрешмәде, аның турында бер нәрсә ишетмәде, белмәде. Мистер Рочестерга болайда 38 яшь иде инде, ә хәзер өстәвенә ул бер кулсыз, ике күзгә сукыр да. Әлбәттә, аңлыйм, һичшиксез, монда рухи мәхәббәт турында сүз бара. Һәм тышкы кыяфәт мөһим түгел.Тик 19 яшьлек кыз өчен бу хыялланган бәхетме соң? Ләкин Джен Эйр, чыннан да, бәхетле иде. Ул БИК бәхетле иде. Монда тагын бер кат аның көчле хатын-кыз булуына инандым мин.