Татар халык ышанулары буенча җир өстендә төрле урыннарга баш булып торган ияләр кебек, суда да хуҗа булып торучылар бар, имеш. Болар: Су бабасы, Су иясе, Су анасы.
Берсе олуг, икенчесе дуамал
Су бабасы бер тирә-як суларының иң зурысында, иң тирән җирендә генә яшәп, шул тирәдәге суларның барысына да баш булып тора. Шул әйләнә-тирә сулыкларының барысына да боерык кына тарата. Ул инде бик картайган, бүтән су ияләре аны олуглап кына, ни кушса, шуны эшләргә көтеп кенә торалар. Ул бик кирәк чагында гына, бик зур йомышлар чыкканда гына үзе эшли, ә болай боерыклар гына чыгара.
Су иясе нинди генә сулык булмасын, шунда тереклек итә. Кечкенә елгада да, чишмә, күлдә дә. Су иясе Су бабасына бер дә охшамаган: ул азрак җүләр сымаграк гамәлләр кыла. Аны шуңа да санга сукмыйлар. Ачуландырсаң, тегермән буаларын ерып җибәрә, балыкчыларның балык тотканын күреп, аннан балыкларны да куып җибәрергә хирыс. Яхшы гына ачуландырсаң, су тирәсендәге кешеләрне суга батырырга да күп сорап тормый икән.
Чисталык сакчысы
Су – һәр халык өчен тормыш чыганагы һәм серле бер дөнья. Татар халкының бай фольклорында суның роле аеруча зур. Су киңлекләрендә яшәүче, кешеләрне чакыручы, кайвакыт хәтта аларны җәзалаучы мифик образ – Су анасы.
Татар халык авыз иҗатында Су анасы образы – миф кына түгел, ә табигатькә һәм елга-сулыкларга сакчыл караш символы да. Ул суның чисталыгын саклый. Кешеләр кунакка яки пикникка килгәндә, алар аның кагыйдәләрен үтәргә тиеш. Мәсәлән, Су анасын рәнҗетү, суны пычрату аның ачуын чыгара. Безнең көннәрдә бу образ тарих һәм мәдәният өчен зур әһәмияткә ия, чөнки ул безнең ата-бабаларыбызның дөньяга карашын чагылдыра.
Су анасы образы безнең көннәргә кадәр татар фольклорының күп гасырлык катламнарыннан ук сакланып калган. Мөгаен, бу образның тамырлары – табигатьнең стихияле көчләрен мәҗүсиләрчә илаһилаштыруда, су рухларына ышанудадыр. Бу рухлар татар халкының хәтерендә тәңречелек чорыннан сакланып калганнар һәм миф, риваять геройларына әверелгәннәр. Әгәр кеше (бигрәк тә яшь кызлар) су өстендә озак уйнаса яки аның матурлыгына сокланып, сихерләнеп калса, Су анасы аларны су астындагы дөньясына алып китәргә мөмкин. Әби-бабаларыбыз көн-төн су коенып эштән бизгән бала-чаганы куркыту коралы буларак та бу образны оста файдаланган.
Кайбер риваятьләрдә Су анасының билдән аскы өлеше балык койрыгы кебек тасвирланса, Идел буе халыкларының күп кенә риваятьләрендә ул «гадәттәге хатын-кыз» сыманрак сурәтләнә, әмма аяклары юклыгы яисә аларның балык койрыгы рәвешендә булуы турында да әйтелә. Бу затны русларның «русалка»лары белән чагыштырырга мөмкин кебек.
Су анасына бүләк бирсәң яхшы
Су анасы кайвакыт балык тотучыларга уңыш китерә яки ярдәм итә, ләкин моның өчен берәр бүләк – тәмле ризык, йөзек яисә чигүле сөлге таләп итә.
Каюм Насыйри хезмәтләрендә болай диелә: «Мин Су анасы Су иясенең анасы, Су бабасының хатыны дип уйлыйм. Кайбер вакытта көтмәгәндә су буена килеп чыккан татарга Су анасының чәчен тарап утыручы хатын булып күренүен дә искә алырга кирәк. Ул төнлә дә, көндез дә күренә ала».
Татарлар Су анасы чыгып килмәсен дип, елга янына тавыш биреп килә торган була. Ялгыз коенмаганнар, аеруча кич белән.
Габдулла Тукайның данлыклы «Су анасы» әкиятеннән тыш та, татарда Су анасына бәйле шактый хикәятләр бар. Укучыларыбыз игътибарына шуларның берсен тәкъдим итәбез.
«Ятим кыз һәм Су анасы»
Бер кешенең ятим кызы була. Ятимә кызны үги әнисе иртәдән үк суга җибәрә. Кыз китә, су басмасыннан елый-елый, азап чигеп су алганда, каршысына Су анасы килеп чыга да кызга әйтә:
– Мин сиңа бер нәрсә күрсәтәм, тукта, тукта! – дип. Кыз суны тулыр-тулмас ала да йөгерә. Су анасы һаман моның артыннан чаба. Тавышка авыл халкы йөгереп чыга. Ятимә кызны куып кайтканын күреп, Су анасын тотып алалар.
Су анасын бик яхшылап ябып куялар, котылырга юл калдырмыйлар. Су анасы кызның күңеленә бик каты яратулык сала. Бу кыз Су анасын бик каты ярата башлый. Су анасын күрми түзә алмый башлый. Ятимә кыз тоткынны ничек тә булса коткарырга тырыша. Моны сизеп, авыл халкы аның үзен дә ябып куя.
Кызның ир туганы булган. «Безне коткар!» – дип, бу кыз абыйсына ялвара. Бу ир туганы боларны төнлә чыгарып җибәрә. Хәзер болар моңа икесе дә кулларын биреп, су буена китеп баралар. Су анасы бик күп еллар бу кызны су буенда яшереп саклый. Кич, иртә, таң вакытларында бу кызның җырлаган тавышы авыл халкына ишетелеп тора.
Авыл халкы бу кызны коткармакчы була. Шуңар төрле юллар эзли башлыйлар. Күп уйлаганнан соң, бу суны агулыйлар. Шуннан соң Су анасы күренеп йөри башлый. Су анасы суны агулаган кешеләрнең малларына зыян китерә, сыерларын сава, бозау салдыра.
Күп еллар шулай азаплаганнан соң, суны икенче ярдан ярдыра. Су икенче урыннан ага башлый. Су анасы үзе дә шунда күчә. Бу кыз шул утырган җирендә кала. Су анасы аны югалта. Шуннан соң бу кыз үз өенә кайтып тора башлый...