Қазіргі кезде Тәңіршілдік ұғымын "әсіремұсылманшылдыққа" қою тренд болып кеткендігі белгілі.
Тәңіршілдік идеясы сенім ретінде ХХ ғасырдың 90 жылдары Посткеңестік елдерде кең тараған қозғалыс.
Әрине, бұл идеяны бастаушы ретінде Ресей құрамындағы Алтайстан, Татарстан, Башқұртстан елдері өзін атағанымен Тәуелсіз Қазақстан мен Қырғызстанда да, тіпті Моңғолия елінде де қолдау білдірген топтар болғаны белгілі.
Бірақ бұл ағымдар, дүниетанымдық не салт-дәстүр түсінігінен ары аспады.
Культтік, қауымдық, догмалық сенім деңгейіне бара қойған жоқ.
- Әуесқойлық тұрғысынан алғанда тәңіршімен деген азаматтардың көпшілігі - дәстүрді жаңартушылар не әсіреұлтшыл бағыттағы оқушау топтардың мүшесі.
Әрине, Тәңірі ұғымы
1. Сақ дәуіріне жататын деректерде кездеседі.
2. VII-VIII ғғ. жататын Моңғолия және Талас аңғарындағы құлпытастарда кездеседі.
3. ХІ ғасырда өмір сүрген Махмұд Қашғаридың "Диуани лұғат ат-түрік" еңбегінде кездеседі.
Тәңіршілдікке алғаш сенім тұрғысынан қарастырған бұл Шоқан Уәлиханов
Бірақ, Тәңіршілдікті бұрмалаңған тұрғыда қарастыруға болмайды.
Себебі:
Тәңіршілдік көптеген халықтардың наным-сенімінің араласқан жиынтығынан құралған.
- Моңғолиядағы Тәңіршілдік сеніміне Буддизм дінінің ламайзм бағыты қатты әсер еткен.
Сондықтанда - Жаратушыны жиі Тәңірі деп атайтын моңғолдарға қарап Тәңіршілдік дегеніміз моңғолдардан келген не осы халықтың салт-дәстүрінен құралған дейтіндер бар.
- Қазақ пен қырғыз халықтарындағы көрініс беріп жатқан Тәңіршілдік көбіне көп ислам діні мен Ортаазиялық халықтардың наным-сенімдерінің бір-бірімен әсер еткендігінен пайда болған.
Қазақ және қырғыз халықтарының жыр дастандарында Тәңірі ұғымы жаратушы делініп, мұсылман ұғымымен бірге келеді.
- Бірақ моңғол халқының салт-дәстүріне сүйене отырып - Тәңіршілдік сеніміндегі Ортағасырлық Орталық Азия халықтарында мола болмады деу қате.
- XVII ғасырда Моңғол хандығына ресми дін тұрғысынан орныққан Будда дінінің Ламайстік бағыты моласыз ғұрыпты ХХ ғасырдың 40 жылдарына дейін ұстап тұрды.
- Дегенімен Моңғолия жеріндегі Түркі кезеңіне жататын ескетрткіштер көп. Солардың біразы лауазымды тұлғалардың моласы.
Қазақстан аумағында исламға дейінгі молалар бар.
- Арасында манихейлік, христиандық бағыттағы молаларда бар.
Бірақ
- Сақ, үйсін, қаңлы, түрік-түргеш дәуіріне жататын археологиялық обалар көптеп кездеседі. Көбіне біз академиялық тұрғыда Сақтарды, үйсіндерді, қаңлыларды, түргештерді Тәңірлік түсінікте болды дейміз. Бұл Тәңірі сеніміндегі халықтарда мола болмады дегенді жоққа шығарады
Суреттер ғаламтордан алынды