Мен таулу инсан деген, бир белгили жылына жетсе, жашаууну, дунияда орнуну юсюнден сагъыш этиб тебирерге керекди. Ол къуру кеси кесин тинтиу болуб къалмай, халкъны ёмюрледен келген адетлери бла философиясы бла байламлы иш болургъа тийишлиди. Ол кезиуде адам кесини этген ишлерине тюз багъа берирге эмда мындан ары халкъыны жашау болумуна эмда жашнаууна къалай себеб болгъанларын ангыларгъа керекди. Халкъны маданиятын эмда миллет энчилигин бегитир ючюн келир заманда не этерге боллугъуну юсюнден да сагъыш этерге керекди.
Бу, сёзсюз да, сыйлы борч болгъан тукъумну андан ары бардырыу бла къалмай, ата-бабаларыбыз бизге берген багъалы хазнаны сакълау бла ёсдюрюуню соруууду.
Хар биригиз, сабийлеригизге халкъны толу келечилери болургъа онг бергенмисиз?
Алагъа намыс, бет, таматалагъа хурмет эм туугъан жерибизге сюймеклик дегенча тил, маданият, сый, намыс эм адеб-къылыкъ багъаланы салгъанмысыз?
Бизни маданият мардаларыбыз бла ёмюрледен келген адетлерибизни жаны бла къарасанг, ол къуру тилек тюйюлдю, бу ата-бабаларыбызны буйругъуду.
Бизни халкъыбызны хар келечиси, бек алгъа сабийлерине, андан сора да аланы туудукъларына, халкъыны тилин, адетлерин, жорукъларын берирге борчлуду.
Сен бу ишге эс бурмай эсенг, ол кесинги маданиятынг бла тарыхынгдан къачханча кёрюнюрге боллукъду.
Бу къарам хыны кёрюнюрге боллукъду, алай ол тюзлюк болумну кёргюзтеди. Биз алгъыннгы тёлюледен акъылманлыкъ, чыдамлылыкъ, намыс эмда тин теренлик да кирген бай маданият байлыкъ алгъанбыз.
Ата-бабаларыбыз аяулу жыйыб, бизге берген затланы сакълаб, быланы тас этген, ёсдюралмагъан тёлю боллукъ тюйюлбюзмю?
Соруу чыгъады: биз бу хазнаны келлик тёлюлеге къалай сакъларгъа эм берирге боллукъбуз?
Бу къыйын болумдан чыгъыуну жоллары тынгылы тинтиуню эмда женнгил, алай ашагъышлы, кеч къалмазгъа, мадарланы излейдиле. Бу ишде миллетни ичинде бир адам да тышында эм къайгъырыусуз къалмазгъа кереклисин чертерге керекди. Ол энчи адамланы ишлери тюйюлдю, ол бизни халкъны магъанасына эмда аны узакъ болжаллы келлик заманлагъа къатылгъан баш сорууду.
Маданият байлыкъны сакълар ючюн эмда къарачай-малкъар халкъны байламлылыгъын баджарыр ючюн, адетдеча багъалы затланы жамауатны бусагъатдагъы жашаууна сингдириуге аталгъан алгъа къарагъан ишлени жыйымдыкъ этиб жарашдырыргъа эмда сингдирирге керекди.
Бек алгъа, юйюрден башлап, кеси тилингде сёлеширге. Ана тилни хар кюндеги жашауда хайырландырыу, сабийлеге фольклор чыгъармаланы окъуу эмда халкъ жырланы жырлау эмда тил энчиликни бегитиуге себеб болады. Аны кибик жаш тёлюню онглу адамланы жашау жоллары бла, аланы жигитликлери бла маданият ёсюмге къошхан юлюшлери бла шагъырей этерге да магъаналыды.
Жамауат жашаугъа тири къошулуу маданият энчиликни сакълауда баш магъананы тутады.
Тил эмда маданият башламчылыкълагъа тири болушуу, аны кибик миллет байрамла бла ишлеге къошулуу кесини маданиятын терен ангыларгъа себеб болады эмда жамауатны бегитеди.
Маданият хазнаны сакълау бла ёсдюрюу байламлыкъны окъуу иш энчи магъананы алады. Окъуу мекямлада ана тил бла тарыхны хайырлы окъутуу окъуучуланы маданият энчиликлерин къураугъа себеб болгъан баш жаныды. Жаш тёлюню адеб-намыс мардаларын эмда багъалы муратланы ёсдюрюуге себеб болгъан адеб-намыс юйретиу да аллай магъаналыды.
Окъуучула къарачай-малкъар халкъны адетлерин окъур ючюн, школда къошакъ дерсле къурау маданият хазнаны сакъларгъа эмда энчиликни бегитирге болушурукъду.
Бусагъатдагъы технологияла бла хайырланыу маданиятны хазнаны белгили этиуде да магъаналыды. Къарачай-Малкъар тилде контент къурау эмда жайыу, аны ичинде китабла, филмле, эмда башха ала кибик миллет маданиятны алгъа элтир ючюн социал сетлени тири хайырландырыу, къарагъанланы эм тынгылагъанланы кёбюрек этерге эмда адетдеги багъалыкълагъа эс бёлдюрюрге мадар береди.
Хар бирибиз да къарачай-малкъар багъалыкъланы — намысны, сыйны, адебликни, акъылманлыкъны юлгюсю болургъа керекбиз. Бизни къылыгъыбыз бла жашау халыбыз жаш тёлюню учундурургъа керекдиле, алагъа халкъларына ёхтемлик эмда маданият адетлеге хурмет этиу сингдириб.
Бизни мюлкюбюзню сакълау-ол къуру тилге неда адетлеге къайгъырыудан эсе кёбдю. Бу бизни кесибизни энчилигибизни, бизни магъанабызны соруууду. Аны тас этсек, кесибизни тас этерикбиз. Бизге ата-бабаларыбыз багъалы байлыкъны бергендиле, бизни борчубуз да – аны сакълау бла къалмай, келлик тёлюлеге да кёбейтиб ёттюрюудю.
Ёмюрлени ичинде бизни энчилигибизни отун, мардасыз уллу кюч бла, къыйынлыкъла бла къурманланы юсю бла ётдюрген ата-бабаларыбызны кёзлерине къалай къараяллыкъбыз? Ала къазауатлада чыдагъандыла, кёчкюнчюлюкден, ачлыкъдан эм зулмулукъладан къутулгъандыла, алай кеслерини энчиликлерин бир заманда да унутмагъандыла. Ала бизге жаланда жорукъланы жыйымдыгъын угъай, жашауну жашау философиясын бергендиле. Анда тукъумну намысы, таматалагъа хурмет этиу, къонакъбайлыкъ, кишилик эм туугъан жерине сюймеклик — баш багъалыкъладыла. Биз, бир кесек мамыр заманда жашаб, бу мюлкню тас этсек, къаллай сылтау табарыкъбыз?
Бу башында айтылгъан, соруу берген бла да къалмай, къаты ишлеге чакъырады. Ишсизлик бла сылтаула жарамазлыкъ болумлада "мени заманым жокъду", "бу мени борчум тюйюлдю", "устазла юйретсинле", "сабий садлада къарасынла" неда "башха адам муну бла кюрешсин"дегенча айтымланы къояргъа керекди. Хар адам — тёлюлени къыйын ишлерини бир кесегиди деб ангыларгъа керекди, бирибизни къарыусузлугъубуз битеу этилген ишлени бузулуууна неда оюлуууна келтирирге боллукъду.
Бизни ата – бабаларыбыз керти байлыкъ алтын бла кюмюш тюйюлдю, кючлю юйюр, кеслерини тиллерин, адетлерин билген саулукълу сабийле, аны кибик кеси бла, дуния бла келишиб жашагъан халкъ болгъанын юйретгендиле. Тамырларын унутхан адам тамырсыз терекге ушайды – жашау боранлагъа къажау тураллыкъ тюйюлдю деп, ала алай санагъандыла. Бу акъылманлыкъ бир заманда да болмагъанча магъаналыды. Уллу къыралланы маданиятлары, соргъан - оргъан этмей бизни жашауубузгъа кириб бийлик этген заманда, биз кесибизни энчилигибизни бла маданиятыбызны сакълаугъа эс бурургъа кереклибиз.
Бу болумну хайырлы хорлар ючюн, бир кюнлюк къатышыу тюйюл, адам жашауну бютеу жанларын къурагъан низам эмда тохтаусуз иш керекди. Бу дайым ниет, сезим эм акъыл къысыуну излейди. Кесинги энчилигинги терен ангыларгъа эм аны башхала бла байламлыкъда кёргюзте билирге керекди.
Насийхатчылыкъны жангыртыргъа керекди, аны чеклеринде тамата тёлюле кеслерини билимлерин бла сынамларын жаш тёлю бла юлеширикдиле. Ол бош жыйымчылыкъ болмагъанлай, бир-бири бла байламлылыкъ болургъа керекди, аны ичинде тири сёлешиу, урунуу борчланы биргелей толтуруу, адетле бла байрамлагъа къошулуу.
Маданиятыбызны сакълау бла ёсдюрюу бла кюрешгенлеге: устазлагъа, жазыучулагъа, музыкантлагъа, суратчылагъа эмда санагъатчылагъа болушлукъ этерге керекди. Аланы ишлерине халкъгъа къуллукъ этиу деп къараргъа боллукъду.
Баш жаны бу итиниуде, бирликди. Къуру биригиу бла бютеулей жууаблылыкъны ангылау бла биз кючлю къозгъалыу къураяллыкъбыз, ол зат бизни багъалы маданият хазнабызны сакъларгъа эмда ёсдюрюрге мадар берликди. Бу бизни ата-бабаларыбызны, туудукъларыбызны аллында борчубузду эмда бютеу дуния жамауатны аллында сыйыбызды.
Ахырында, тилни айныууну юсюнден айтханда, бир кере угъай, хар кюнлюк ишни юсюнден айтабыз. Бу жанны, жюрекни эм акъылны ишиди. Бу бизге эм жууукъларыбызгъа бизни энчилигибизни дайым эсгертиудю. Биз ана тил табийгъат халда эшитилген, халкъ тепсеуле къууанч бла согъулгъан, нартланы юсюнден таурухла уа жаланда китаблада жашамай, тёлюден тёлюге кёче баргъан кенгликни къурайбыз.
Бек магъаналысы – биз бу итиниуде бир болургъа керекбиз. Чачылгъан кючле хайыр келтирлик тюйюлдюле. Жангыз биригиб, бютеулей жууаблылыкъны ангылаб, биз уллу къозгъалыу къураяллыкъбыз, ол бизни багъалы мюлкюбюзню сакъларыкъды эмда ёсдюрлюкдю. Бу ата-бабаланы аллында борчду, туудукъланы аллында жууаплылыкъды эм дунияны аллында сыйды. Тамырларын эсде тутхан халкъ не заманда да кючлюдю эм хорланмазлыкъды.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.