Хар халкъны хазнасында, багъалы ташлача, тёлюден тёлюге кёче баргъан ёмюрледен келген акъылманлыкъ багъалыкъла сакъланадыла. Тауланы къыйын болумларында ишленнген эмда ата-бабаланы нюрлери бла сингнген къарачай-малкъар халкъ акъылманлыкъ жашауну, адам багъалыкъланы эмда туугъан жери бла юзюлмезлик байламлыкъны юсюнден терен кертиликлени жюрютеди. Бюгюн энчи кюч бла эшитилген аллай багъалыкъладан бири былай айтады: "Анасыз къалгъан бир жиляр, журтсуз къалгъан минг жиляр". Бу сёзню, сыфаты тынч, магъанасы чексиз, адам жашауну тамал таянчакъларыны юсюнден айтады.
Къарачай-Малкъар ёмюрледен келген адетлени жаны бла айтсакъ, ана, къуру – ана болуб къалмай, ол жашауну, жылыуну, къайгъырыуну эмда сёзсюз сюймекликни белгисиди. Ол от жагъаны сакълаучусуду, сабийлени юйретиучюдю, юйюр багъаланы бла тёрелени жюрютюучюдю. Бизни халкъда не заманда да анасына сый бериб, сюймеклик бериб тургъандыла, бюгюнлюкде да алай къалады. Анасын тас этиу-ол, сёзсюз, терен жарады, тёзмезча ачытады. Андан къаршы жууукъ адам болмаз, хар заманда ангыларыкъ, болушурукъ эм кечерик. Анасын тас этиуню ачыуу-ол кесини кесекчигин тас этиуню ауруууду, ол бек жютю эмда узакъгъа созулургъа боллукъду. Алай, нарт сёз айтханча, бу "бир кере жилярыкъды". Аны магъанасы неди дегенде, бушууну теренлигине да къарамай, ата журту, юйюрю, тамырлары кибик таянчагъы болгъан адам ол къыйынлыкъны хорлар ючюн кюч табаргъа боллукъду. Ол анасыны эсине, дерслерине, аны бла ёмюрлюкге къалгъан сюймеклигине таяныргъа боллукъду.
Алай ата журтну тас этиу – ол арталлыда башха, мардасыз къоркъуулу къыйынлыкъды. Къарачайлылагъа бла малкъарлылагъа Ата Журт-ол бир энчи затды. Мында ата-бабаларыны тарыхлары жашайдыла, мында сабийлери туугъандыла, мында суула саркъадыла, агъачла дауур этедиле, табийгъат да адам бла келишип жашайды. Бу ашатхан, кюч берген, къылыкъ къурагъан жерди. Ол жер хар таш да, хар терек да, хар таууш да озгъан заманны тауушларын жюрютген, тёлюлени къадарлары бир бирге къатышхан жерди. Журт-ол къуру къарыу кенглик болуб къалмай, тин кенгликди. Ала халкъны бирикдирген, аны бир этген тил, жырла, таурухла, адетледиле.
Ата журтну тас этиу – хар затны тас этиудю. Бу юйюнгю, тамырланы, энчиликни, иеликни тас этиудю. Бу тыш дунияда толусунлай тас болуу, жангызлыкъ сезимди. Адам жеринден къуру къалса, тарыхындан, келлик заманындан къуру къалады. Ол тамырындан юзюлген терекге ушайды, ол жангы урлукъла жибералмайды. Аны жаны туугъан кенгликлерине, туугъан жерини ийисине, жерлешлерини ауазларына термиледи. Ол тансыкълыкъ, бу ачыу, нарт сёз айтханча, "минг кере жилятады". Ол жаланда жилямукъла тюйюлдюле, ол терен, нени да жутхан бушууду, ол адамны битеу жашауунда къууаргъа боллукъду.
Къарачай – Малкъар ёмюрледен келген адетледе "журт" деген ангылам – туугъан жери-ара орун алады. Туугъанлай окъуна сабийге терен сюймеклик бла анга хурмет этиледи. Сабийле гитчеликден окъуна ата журтларын къоруулагъан жигитлени, туугъан жерлерин сакълар ючюн жашауларын аямагъан ата-бабаларыны жигитликлерини эм чыдамлылыкъларыны юслеринден хапарлагъа тынгылайдыла. Къарачай-Малкъар фольклорда хар ташны, хар тауну, хар сууну кесини тарыхы, жаны, халкъ бла юзюлмезлик байламлыгъы барды.
Юйюр, жамауатны мурдору болуп, хар заманда жер бла къаты байламлы болгъанды. Тукъум жерле бла тукъум къабырла – ала къуру жерле тюйюлдюле, ата-бабаланы эсде тутуу, кюч бла акъылманлыкъны шауданларыдыла. Къабырлагъа къарау, аланы эслерине сый бериу – ол къуру адет тюйюлдю, тукъумгъа, тарыхгъа киргенинги терен ангылауду. Ата журтну тас этиу, тёлюлени байлагъан бу кёрюнмеген, алай а деменгили халыны юзюлюуюн белгилейди. Ол тамырлары кесилген терекге ушайды: ол бир кесек заманны турургъа боллукъду, алай анда жашау ёчюлмей къалмайды.
Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы кёчкюнчюлюкню къыйын заманларын эсге тюшюрейик. Тюз да ата журтуна, сюйген тауларына, туугъан жерини ийисине термилиу тёзмезча жюк болгъанды. Юйден узакъда болгъан адамла кючлерин, саулукъларын, бир-бирде уа жашаугъа талпыуларын да тас эте эдиле. Аланы жюреклери ата-бабалары жукълагъан, туугъан таулада къалгъандыла. Ол ачыу жылла бла тохтамагъанды, хар оюмну, хар эсгериуню сингдире. Ол "минг кере жилягъан " деген нарт сёз айтхан-къуру жилямукъла тюйюл, сау болмазлыкъ терен, жюрек жарады. Ананы тас этиу, юйюрню адамларыны болушлукълары бла жумушатыргъа, сюймекликни эсге тюшюрюулерин сакъларгъа эмда сынагъан сынамларындан дерсле алыргъа боллукъ сезимли жарады.
Адам юйюрюнде, сабийлеринде, ишин андан ары бардырыуда жапсарыу табаргъа боллукъду. Алай ата журтну тас этиу – адамны кеси этген хар затны тас этиудю. Бу аны кимлигин къурагъан тилни, маданиятны, адетлени тас этиудю. Бу кесин тыш адамча сезиудю, уллу, ангылашынмагъан дунияда тас болгъанча.
Нарт сёзде салыннган бу акъылманлыкъ бизде болгъан затны багъалауну къаллай магъанасы болгъанын эсгертеди. Юйюрюнгю, жууукъларынгы эм бек алгъа ата журтунгу багъаларгъа. Аны сакъларгъа, сюерге, къорууларгъа, ол сюймекликни, хурметни сабийлерине берирге. Тюз да туугъан жерибиз бла бирликде, тамырларын сакълауда къарачай бла малкъар халкъны жашаууну керти кючю бла магъанасы барды. Ол акъылманлыкъ да туугъан юйюню, ата журтуну жылыуун бла жерини сюймеклигин бир тюрлю ырысхы да алышындыралмагъаныны ёмюрлюк эсгертиую болсун.
Ата журтха сюймеклик – ол сокъур табыныу тюйюлдю. Бу аны багъасын, энчилигин ангылауду. Бу жер сеникиди, жаланда сеникиди деп ангылауду. Эм сен аны келир заманы ючюн жууаплыса. Ол себепли, бизни ата-бабаларыбызны къарауларын, адетлерин, тиллерин сакълагъанлай, биз да келир тёлюлеге бу къыйынлы, къууанчлы, жашауубузну тёресин, жаныбыздан сюйген жерибизни къолубуз бла къурутмай, жашаулукъгъа берейк!
Хурмет бла, Баразланы Владимир.