Къарачай-Малкъар маданиятны жюрегинде, хар адет ёмюрлени акъылы бла толгъан жерде, къонакъланы алыу, алагъа къарау энчи орун алгъанды. Бу буруннгу адет уллулагъа эм къонакълагъа хурметни, эмда юйюрде эр кишини бла тиширыуну борчларыны эм жууаплылыкъларыны кёп ёмюрлю ангылаууна таяннган терен ангыламны кёргюзтеди.
Бу чыгъармада биз жазылмагъан эмда таша адетлерибизден бирин тинтебиз, ол къыйын маданият ишди, тёлюден тёлюге кёче баргъан.
Жамауатда терен орналгъан бу буруннгу адет эр кишилени халилерин къураугъа эмда бегитиуге, аны кибик мардалагъа да уллу себеб береди.
Тойда болсун, юйде болсун, башха къууанч ишледе эр кишиле адетдеча, эр кишиле олтургъан сый къаннганы жумушун баджарыугъа жууаблылыкъны кеслерине аладыла. Къонакъла юйге келген заманда, алагъа къарау, юйню иеси бла аны жашлары, болмаса хоншу жашла эм къаршы жууукъла, аш-суу бериуню баджарадыла. Бу иш къонакълагъа эмда юйню иесине сый бериуню белгилейди, аны кибик жамауат мардалагъа эмда адетлеге берилиуню да кёргюзтеди.
Экинчи жанындан, тиширыула сыйлау, хазырлау бла юйню ариу ийиследен толтуруу бла кюрешедиле, ол зат ариу халны къураугъа себеб болады.
Аланы муратлары — къонакъла юйню къууатлы эм тап жерча сезер ючюн къайгъырыу эм къонакъбайлыкъ этиудю.
Бу адет уллу маданият эмда жамауат магъананы тутады, нек дегенде ол юй эмда адетдеги турмушну тамалларын сакълау бла бегитиуге аталгъан багъалыкъланы магъаналы кесегиди. Ол ариу халны къурауда къайгъырыуну бла къонакъбайлыкъны магъаналылыгъын да чертгенди. Алай бла, бу адет жамауат байламлыкъны бегитген бла къалмай, маданият байлыкъны сакълаугъа да себеб болады.
Эгеч, юй бийче, неда къыз, эр кишиле жыйылгъан отоуну босагъасына дери аш-суу бла ичиулени эм сый табакъны элтирге боллукъду. Алай а, аны эр кишини (эрине, жашыны неда башха жууукъну) къолуна бергенден сора, ала кеслерини борчларын толтурадыла, белгиленнген низамны бузмай.
Арт заманлада, дунияны бирлиги тюрлене баргъанда, бу аламат адет жарсыугъа, хар жерде да, хар юйде да сакъланмагъанын барыбызда кёрюб турабыз.
Биз кёребиз, ресторанлада, юйлениу тойлада тиширыула эр кишилени сый къангаларына къарайдыла. Бу бир гитче тюрлениуча кёрюнюрге боллукъду, алай къарачай-малкъар халкъгъа, бу бола тургъан ишле кесини кимлигин эм бир кесегин тас этиудю, бизни халибизни бла дуниягъа къарамыбызны къурагъан ёмюрлюк адетледен тайыуду.
Къарачай-малкъар халкъны буруннгу адетлерини унутулмаууну эмда сакъланыууну магъанасы уллуду. Бу адетле, халкъны кимлигини эмда маданиятыны бир кесегидиле. Аланы сакълау, келир тёлюлеге да жетдириу, халкъны кесини тамырлары бла байламлы тутаргъа болушурукъду.
Къарачай-малкъар къонакъбайлыкъны философиясы къуру къонакъны тойдургъан бла къалмай, анга толу сый, къайгъырыу халны къурагъанындады. Эр кишилеге аш берген адет-ол къыйын эмда кёб тюрлю ишни кесеклеринден бириди. Ол бизни къонакъланы бла къонакъбайны арасында таза хауа къурауда, низамны эмда жамауатны хар адамына сый бериуню ангылауубузну кёргюзтеди.
Бу адебни сакълау — къуру кетген заманланы эсге салыу тюйюлдю.
Бу кесини маданият энчилигин сакъларгъа, ёмюрледен келген багъаланы келлик тёлюлеге берирге мадарды. Бу биз ким болгъаныбызны, къайдан келгенибизни эм халкъыбызны мурдорунда къаллай жорукъла болгъанын эсгертиудю. Бу адет къалай сакъланнганын кёрсек, ата-бабаларыбыз бла байламлыкъны сезебиз, кесибизни мюлкюбюз бла ёхтемленебиз эмда кесибизни энчи маданиятыбыз сау болгъанын эмда кесини эм багъалы тамалларын сакълай, ёсюб баргъанын ангылайбыз.
Къарачай-малкъар маданиятда эр кишиле олтургъан сый къангагъа хантланы бериу, адеб-намыс дуниягъа, жамауатха эмда адам келишиулеге терен философия къарамланы къалай кёргюзгенини ачыкъ юлгюсюдю.
Ол къуру бош иш болуб къалмай, юйде таза хауаны, сыйны эмда низамны сакъларгъа аталгъан къыйын ишни бир кесегиди.
Бу адетни сакълау – ол бир жангыз ётген заманнга хурмет тюйюлдю. Ол келир заманны къурауда тири къатышыуду, анда баш затла – уллулагъа, къонакъгъа хурмет эмда юйюрде хар ким орнун ангылагъаныды. Ол зат сабийлеге, туудукълагъа да адеб-намыс жорукъланы къой эсенг, хар къымылдауда, хар сёзде, хар адетде салыннган терен акъылманлыкъны да берирге мадарды.
Бусагъатдагъы дунияны болумунда, тыш къыралланы маданиятлары бизге кириб иелик этиб башлагъанларында,
быллай адетлени сакъларгъа, артыкъ да бек магъаналыды.
Бу эски адетлени жюрютюу сокъурлукъ этиу тюйюлдю, ала адетни магъанасын тас этмей жашаргъа эм айнытыргъа онг берген акъыллы юйрениудю. Баям, бир-бир болумлада, артыкъ да бек шахар жашауну болумунда неда юйде эр кишиле жетишмеген заманда, адетни бузуу болургъа боллукъдула.
Алай а аллай кезиуледе да, тамырда, адетни тамалында болгъан философияны эсде тутаргъа эмда аны не къадар толу сакъларгъа тырмашыргъа керекди. Баш зат – бу адет нек чыкъгъанын эм ол халкъгъа къаллай магъана келтиргенин ангылауну тас этмезге.
Былайда соруу тутаргъа боллукъду, тиширыула эр кишилени сый къангаларына нек къарамайдыла?
Къарачай-малкъар жамауатда тиширыу не заманда да энчи орун алгъанды. Аны сыфаты адеб бла дин адетле бла айырылмазча байламлы болгъанды, аны жамауатда магъанасы уа адеб-намыс багъаланы ичинде бекден бек кючлене баргъанды.
Ёмюрлени узунуна ачыкъ эмда оюмлу жорукъла къуралгъандыла, ала тиширыуну жакълайдыла, аны магъанасын ёсдюредиле эмда келишиуге себеб боладыла. Тиширыула эр кишилени сый къангаларына къарамагъаны,
бу адетлени баш энчилиги, алагъа энчи къарау эмда аланы айыплыкъдан эм зорлукъдан къоруулау болгъанды.
Бу жазылмагъан жорукъ, биринчи къарагъанда тынч кёрюннген, терен магъананы тутханды.
Бурун заманладан бери къарачайлылада бла малкъарлылада жамауат къаты жорукъла бла къуралыб, тиширыулагъа да энчи, магъаналы орун берилгенди. Ала тазалыкъны бла игиликни юлгюсю болургъа керек эдиле.
Сёз ючюн, тиширыулагъа эр кишилени олтургъан сый къангалары таба къараргъа да эркинлик жокъ эди, эр кишиле олтургъан отоугъа кирирге да айтмай. Ол зат тиширыуланы учуз этер ючюн этилмегенди, ол угъай – аланы сыйларын, намысларын сакълар ючюн этилгенди. Экинчи жанындан да къарасакъ, эр кишиле къаннга артырда тиширыула эшитирге керек болмагъан хапарла да бардыргъандыла.
Аллай тыйгъычла аланы сыйларын айыбсыз сакъларгъа болушадыла эмда хар ким кесини орнун билгендиле.
Бош айтханда, ол эр кишиле бла тиширыуланы дунияларыны арасында кёрюнмеген къабыргъа кибик эди, ол аланы "тазалыкъларын" эм орталыкъда тохташдырылгъан низамын сакъларгъа болушханды.
Аллай жол тиширыугъа терен хурмет этиу бла, аны керексиз къарамладан эмда аны адеблилигин сакъларгъа тырмашыу бла байламлы болгъанды.
Алай бла бу орталыкъда тиширыуланы сыйларын сакъларгъа кёрюнмеген, алай а деменгили къабыргъа къуралгъанды, ол тиширыуну керексиз эс бёлюуден сакълайды эмда аны энчи сыйын чертеди.
Бу адет тиширыуну жамауатда орнун кёргюзтеди, аны сыйын эмда намысын сакълаугъа уллу эс бёлюннгенин белгилейди.
Къарачай — малкъар халкъгъа быллай адетлени сакълау къуру жорукъ болуб къалмай, маданиятны магъаналы кесегиди. Адам ол адетленин тутса, жашыртын: "мен къарачайлыма/малкъарлыма, ата – бабаларымы адетлерине хурмет этеме, уллу халкъны бир кесегиме", - дейди. Ол зат бирликни сезимин къурайды, халкъны ичинде байламлыкъланы кючлендиреди, хар кимге да кесинден уллу затны бир кесегин сезерге онг береди. Адетлени бузуу уа, артыкъ да бек халкъны кёзюнде, кесини тамырларын сансыз этиу, ата-бабаланы юлюшлерин сансыз этиу кибик ангылатыргъа боллукъду, ол да кесини кезиуюнде, абадан тёлюню эмда адетлени жакълагъанланы жанындан айыблау бла ангыламаугъа келтирирге боллукъду.
Шёндюгю дуния, тёрелени аллында жангы чакъырыула салады.
Жашауну халисин тюрлендириу, элден шахаргъа кёчюу эмда кёбчюлюк маданиятны жайылыуу адетле бла байламлыкъны къарыусуз этерге боллукъду.
Алай маданият хазнаны багъасын ангыларгъа керекди. Алгъа баргъан жол-адетлени унамауда тюйюл, аланы магъаналы сакълауда эмда жашауда бардырыудады. Ол зат бизни ата-бабаларыбызны жетишимлерин эсгертген бла къалмай, жаш тёлюге бусагъатдагъы дунияда аланы магъаналарын ангыларгъа болушургъа керекди.
Бир кесек жарашыу керек болургъа да болур, алай а адетлени баш философиясы тюрленмей къалыргъа керекди.
Алай бла, къарачай-малкъар маданиятда эр кишилени сый къангаларына аш – суу бериу адет-ол адеб-намыс жорукъдан эсе кёбдю. Ёмюрледен келген акъылманлыкъны, терен философияны жюрютген, къонакъгъа хурмет этиуню эмда къонакъбайлыкъны даража магъанасын кёргюзген бу жашау мюлкдю. Ол къарачай-малкъар энчиликни айырылмазлыкъ кесегиди, бай тарыхы, энчи маданияты болгъан миллетге киргенини белгисиди. Бу адетни сакълау, аны магъаналы ангылау эмда келлик тёлюлеге бериу – ол къарачай-малкъар халкъ кесини тамырларын, энчилигин, тин кючюн да сакълай, жашаб барлыгъыны шартыды. Ол къуру озгъан заманны ызындан баргъан бла къалмай, келлик заманны тири къурауду, анда хурметни, къайгъырыуну эмда къонакъбайлыкъны ёмюрлюк багъалары алгъынча ара орунну аллыкъдыла.
Р.S.
Къарачай-Малкъар адет - тёрелеге кёре, юйде болсун, башха жерде болсун, къаршы жууукъ эр кишиле жыйылыулада тиширыула аш-суу келтирип, андан сора кетерге боллукъдула.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.