Къарачайлылагъа бла малкъарлылагъа айран тазалыкъны, саулукъну, къолайлыкъны белгисиди. Ол аланы жашауларыны магъаналы кесеги болуб къалмай, терен философия магъанасы болгъан маданият болумду. Айран, терен тарых тамырлары болгъан эмда халкъны маданият байлыгъыны айырылмазлыкъ кесегиди.
Ол ашауда магъаналы болуб къалмай, маданият эмда жамауат адетлени да кёргюзтеди.
Айран-ол бизни тарыхыбызны, маданиятыбызны эм тёрелерибизни кёргюзтюудю.
Ол къонакъбайлыкъны, саулукъну, кючню эм ата-бабала бла байламлыкъны белгилейди. Аны магъанасын ангылар ючюн, тауланы, тюзлени эмда буруннгу адетлени иннетине эм ичине кирирге керекди.
Тауланы, тау этеклени къаты болумларында жашагъан ата-бабаларыбыз кюч-къарыу бераллыкъ хар затны багъасын бек уста билгендиле. Айран ёмюрлени ичинде магъаналы эм алышынмазлыкъ аш болгъанды.
Айран ачлыкъны къандыргъан бла да къалмай, саулукъгъа жараулу кёб затла, витаминле эмда хайырлы бактерияла да барды.
Къойчула, жолоучула, сюрюучюле, аскерчиле – тири жашауну бардыргъанла барысы да айраннга таяннгандыла. Ол кёп кёчюулеге кюч бере эди, къыйын ишден сора сау болургъа болуша эди. Хар атлам кюч излеген таулада айран керти къутхарыу болгъанды.
Халкъ медицинада айран хар заманда энчи жерни алгъанды. Аны аш орунда, неда чегиледе эритген къыйынлыкъланы багъыуда, саулукъну бегитиуде эмда ауруудан сора адамны жанына болушууда хайырланадыла. Ата-бабаланы оюмларына кёре, айран адамны ичин ариулайды, жашауун созаргъа эмда акъыл ишин игилендирирге кючю барды.
Къарачайлылагъа бла малкъарлылагъа айран бош ичер зат болуб къалмай, ол баш ашарыкъла бла хайырланнган толу азыкъды. Ол эт бла, хычинле бла, гюттюле бла бек ариу келишеди, аш эритиуге себеплик этеди. Айранны магъанасы аны ашлыкъ багъасындан узакъгъа чыгъады. Ол бизни жашауубузну хар жанына да киргенди, адетлени, байрамланы айырылмазлыкъ кесеги болуб.
Кавказда, къарачайлыла бла малкъарлыланы миллет къауумларыны арасында, аланы маданият энчиликлеринде магъаналы магъананы тутхан къонакъбайлыкъны адетлери деменгили орналгъандыла.
Къонакъны багъалыгъына да къарамай — кёбден бери сакъланнган келлик болсун, арыгъан жолоучу болсун, бийик даражалы келечи болсун, неда суусабынгы мычымай къандырыргъа керекли адам болсун - къонакъбайла аллына чыгъып жангыртхан айран бла сыйлайдыла. Хурметни эмда жумушакълыкъны белгилеген бу адет, тёлюден тёлюге кёчген баш багъалыкъла бла къылыкъны мардаларын кёргюзтеди. Айран, къонакъбайлыкъны баш кесеги болуб, суусабын къандыргъан бла да къалмай, къонакъбайланы къонакъбайлыкъларын, ич тазалыкъларын, огъурлулукъларын кёргюзген магъаналы иш болуб да къуллукъ этеди.
Миллетибизни ичинде узатылгъан айранны унамау сыйсызлыкъча саналгъанды.
Айран сабийликден башлаб, бек къартлыкъгъа дери ичедиле. Ол сабийлени саулукъларын кючлендиреди эм къарт адамлагъа кючлерин сакъларгъа болушады. Бу ичги тёлюлени бирикдиреди, къарыу бла жылыуну халын къурайды. Халкъ адетледе айран энчи орун алады. Сёз ючюн, сабий туугъандан сора, ана къарыуун орнуна салыр ючюн, айранны тири жюрютеди, аны да кесини ашына къошады.
Таулулада кюн кёбюсюне айрандан башланады. Ол эрттен азыкъны толтурады эм исси кюнде жангыртады. Ол къуру адет болуб къалмай, тёлюден тёлюге кёче баргъан терен тамырланнган адетди.
Айран малчылыкъны эсебиди, ол хар заманда да къарачайлыланы бла малкъарлыланы жашауларыны тамалы болгъанды. Ол бизни табийгъат бла эм бизге аш эм жылыу берген малла бла байламлыгъыбызны белгилейди.
Айран къуру ичги болуб къалмай, дуния къарамны магъаналы кесегиди. Ол жашауну келишиулюгюн, аны тохтамазлыгъын эм табийгъат бла юзюлмезлик байламлыгъын ангылатады.
Айран-ол ачыракъ эм тузсуз, къалын эм жукъа тенгликди. Бу тенглик бизни хар не жаны бла да: келишиуледе, урунууда, жашауда таза хауа къурау талпыуубузну кёргюзтеди. Биз жаланда келишимде керти игиликге жетерге боллугъуна ийнанабыз.
Айранны хазырлау иш - ол ачытыуну, сютню тюрлендириуню ишиди. Ол жашауну кезиулюгюн дайым жангыртыуну эм жангыдан тирилиуню белгилейди. Сют айраннга айланнганча, жашау да арымай тюрленеди, алай а магъанасын сакълайды.
Айран-тынч, алай бек багъалы ашха саналгъанды. Ол бизге тынчлыкъны багъаларгъа, гитчеден зауукълукъ табаргъа эм бош затлагъа къууаныргъа юйретеди. Табийгъатны быллай саугъасы болгъаны себепли, бизге артыкъ байлыкъ керек тюйюлдю.
Керти айранны хазырлау тёзюмлюк бла эс бурууну излейди. Бу бизге багъалы затланы барына да урунуу бла жетгенин эсгертеди. Керти тынчлыкъгъа тынч жолла жокъдула.
Айран-табийгъатны саугъасыды, адам бла мал дунияны бирге ишлеулерини хайырыды. Ол бизни жер бла, таула бла, жайлыкъла бла байламлыгъыбызны белгилейди. Биз бу табийгъатны бир кесегибизбиз эм аны бла келишип жашаргъа керекбиз.
Айранны хар аягъы къуру ичги болуб къалмай, ата-бабаларыбыз бла бизни байлагъан жаны болгъан халыды. Ала аланы акъылманлыкъларыдыла, сынамларыдыла, тёлюледен ётген сюймекликлеридиле. Айранны ичебиз-алай эсе, ата-бабаларыбызны эсгериуге хурмет этебиз да, ишлерин андан ары бардырабыз.
Бусагъатдагъы дунияда бютеу къыралланы экономикалары бла маданиятлары бир бирге къаты байланыпдыла. Алай а, адетдеги маданият хазналаны бир кесегин женгил тас этсе да, тыш къыраллы аш суу кючлене баргъанына да къарамай, айран къарачай-малкъар халкъны маданият энчилигин сакълауда баш магъананы тутады.
Башхача айтханда, бюгюнлюкде дунияда кёп зат бир-бирине ушаш болуб барады, адамла бирча кийинип, бирча ашап, бирча макъамгъа тынгылап башлайдыла. Алай а, айран бизни миллетни, бизни халкъны башхаладан айыргъан, бизни ким болгъаныбызны кёргюзтген эм баш затланы бири болуб турады. Ол бизни тарыхыбызны, маданиятыбызны бир кесегиди.
Айран бизге, аш суудан сора, маданият байлыкъны белгисиди, аны тарыхын, магъанасын да юлешиб, дуния жамауатха ёхтемлик бла хапарлайбыз. Дуния маданиятха бу къошумчулукъ бизни маданият хазнабызны магъаналы юлюшюдю.
Айранны адетдеча хазырлауну юсюнден билимни, тамата тёлюден гитчеге бериуню иши бизни маданият адетлерибизни сакълауду.
Эски рецептлеге таяннган бу амал маданият хазнаны сакълайды эм аны шёндюгю заманнга бирикдиреди. Ол бизге озгъан заман бла тири байламлы болургъа, бусагъатдагъы заманны иги ангыларгъа эм келлик заманны къураргъа онг береди.
Табийгъат жаны бла айтсакъ, айранга ушагъан быллай затланы кёбчюлюк чыгъарыу бла тышындан келиуню кёзюуюнде, табийгъат айран саулукълу жашауну эмда табигъатха аяулу болууну белгилейди. Бу таза аш сууланы бек тутхучлу чыгъарыуну магъаналылыгъын эсгертеди.
Бусагъатдагъы болумда, айран маданият - гастроном белги болуб, турист брендни магъаналы кесеги болгъанды. Ол зат тыш къыралладан солургъа келгенлени кесине тартыугъа эмда аланы энчи бизни маданиятха терен сингдириуге себеб болады.
Бирикдирген кюч: къарачайлыла бла малкъарлыла къайда болсала да – туугъан тауларында, не да аланы тышында – айран алагъа юйню, ата журтну, бирликни белгиси болуб къалады. Ол бизни тамырларыбызны эм битеу тарыхыбызны эсгертип бирикдиреди.
Айран бизни маданиятыбызны, тарыхыбызны, философиябызны тамырыды. Ол ата-бабаланы акъылманлыкъларын, тауланы кючлерин, халкъны къонакъбайлыгъын эмда таза хауа къурау талпыуун суратлайды. Айранны хар аягъы – жашауну уртламы, тарыхны уртламы, жаныбызны уртламы. Ол – къуру ичги тюйюлдю, ол-бизни энчилигибизни сау белгисиди, аны биз сакъ сакълайбыз эм тёлюден тёлюге беребиз, ол бизни ата-бабаларыбызча ёмюрлени узагъына да ашатыб, учундуруб турур ючюн. Анда бизни кючюбюз, саулугъубуз, дуния бла байламлыгъыбыз эм келлик заманыбыз барды.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.