Чекле тас болуб, хапар тауусулмазлыкъ ырхы болуб баргъан дунияда къарачайлыла бла малкъарлыла къайгъылы ишлеге тюбейдиле: ёмюрледен келген адетлени тас этиу. Бу бютюнда кюн сайын жашауда, жолда жюрюуню да къошуб, эсленеди.
Эсигизге тюшюрюгюз, алгъын ата, ана, къарындашла, эгечле жолда бара тургъан заманда, хар ким кесини орнун билиб, тёлюден тёлюге кёче тургъан жазылмагъан жорукъланы тутуб тургъанын.
Ол къуру бош иш болуб къалмай — ол атанга, ананга эм жууукъларынга сый бериудю. Бюгюн бизни ата-бабаларыбыз бла байлагъан бу халыла жарсыугъа жукъарадыла, юзюледиле. Адетлени тас этиу былай иги эсге алмай къарагъанда кёрюнмегенликге, миллетни келлик жашаууна, ол уллу хата келтиреди. Биз жамауатны тамалын къурагъан адетлеге сый бермесек, биз кесибизни энчилигибизни бир кесегин тас этерикбиз.
Жаш тёлю, тамырларын сезмей, башха къыралланы маданиятларын жарата, алагъа узала, аланы мардаларын, багъаларын ала башлагъандыла. Бу болгъан ишни ачыкълаудан сора да, керти затды: деменгили адет-тёрелени тас этген тынчды, алай къайтарыргъа амал табармызмы.
Бюгюнлюкде жаш тёлюню, бизни адетлерибизни халында юйретиу энчи магъананы алады. Тёрели жорукъланы сакълагъандан сора да, жамауатда энчи жерни алгъан адамлагъа да хурмет этерге керекди.
Арт жыллада бу адетлени тинтиу жанына эс бёлюуню даражасы ачыкъ азайгъанды, ол зат жамауатда бир къауум къайгъы туудурады.
Маданиятны сакълау-ол къуру озгъан заманнга тансыкълыкъ тюйюлдю, келлик заманны ачхычыды.
Адетлени жангыртыргъа жол узакъ эм къыйын болургъа боллукъду, алай ол керекди. Жаланда алай бла биз кесибизни энчилигибизни сакъларыкъбыз, келлик тёлюлеге мюлкню берликбиз эм миллет энчилигибизни кючлендирликбиз. Эм багъалы затны — бизни маданиятыбыз бла адетлерибизни-сакълай, алгъа таукел барыр ючюн, башламлагъа къайтайыкъ.
Къарачай-Малкъар адетлеге, аланы маданият энчиликлерине, магъаналарына да толуракъ къарайыкъ. Бизде жамауатда адетле магъаналы орун аладыла. Былайда жазылмагъан, алай а къаты жорукъла бардыла, ала, башхаланы адетли маданиятларындача, адамланы арасында байламлыкъны жарашдырадыла.
Адет-тёрелери, юйюр байламлыкълары кючлю болгъан халкъыбызда, жолгъа чыкъгъан заманда хар кимге да тийген жазылмагъан жорукъ барды.
Магъаналы адамла – таматала болсун, сыйлы къонакъла болсун, юйюрлени башчылары болсун – жолгъа чыкъсала, адет тёрелеге сый бериб, къалай орналыргъа кереклисине эс бёледиле.
Хар ким кесини орнун, жанын биледи, жол къуру къоркъуусуз болуб къалмай, алда неда къатында баргъанлагъа сыйдан толу болурча. Бу бизни маданиятыбызны бир кесегиди, анда таматалагъа хурмет, гитчелеге къайгъырыу ууакъ-тюекледе ачыкъланады.
Бу мардала къуру халкъ байламлыкъны бош белгиси болуб къалмай, юйюрде эмда жамауат келишиулеге терен сингнген кёб къатлы хурметни, къайгъырыуну эмда даражалыкъны кёргюзюулеридиле. Бу басмалауда ол мардаланы толу тинтиу эм сюзюу бардырыллыкъды, хар болумгъа ангылатыу берилликди, ол зат миллетни ичинде тутхучлулукъну эмда таза хауа сакълауда магъаналыгъын терен ангыларгъа мадаргъа да къараллыкъды.
Къарачай-Малкъар халкъны адетлерине кёре, юйюрню адамлары болсунла, башха жууукъла болсунла, жолда жюрюгенде ким къалайда барыргъа кереклисине эс бурайыкъ. Хар халкъны да, бизнича, адамланы бир-бирлери бла халилерин жарашдыргъан энчи адетлери барды. Бек магъаналыды бу жорукъланы тутаргъа, жууукъ, тамата эмда сыйлы адамла бла тюбешген заманда.
Бу тёреле – жаланда бош затла болуб къалмай, ала байламлыкълада хурметни эм къайгъырыуну билдиредиле. Ала бизни маданиятыбызгъа бла хар бирибизни юйюрюбюзде терен орналгъандыла. Жол кёллю болуб, орамгъа чыкъсакъ – тойгъа болсун, ишге, тенгле бла тюбешиуге неда магъаналы жерге - биз таша жорукъларыбыз жюрюген жамауатны бир кесеги болабыз. Бу жорукъла, неда жазылмагъан адетле, бизге хурметли эм кесибизни келишимли жюрюрге болушадыла. Адетни билиу бла сакълау – не тюрлю болумда да жетишимли байламлыкъны эмда таб жашауну ачхычыды.
Бу басмалауда биз тюрлю-тюрлю болумлада кесибизни къалай тюз жюрютюрге кереклисине къарарыкъбыз эм да хар жорукъну магъанасына терен кирликбиз. Биз ангылатырыкъбыз адетни сакъларгъа нек магъаналыды, ол бизни тёгерегибизде болгъанланы ангылауларына къалай себеплик этеди эм муратлагъа жетерге болушады.
Бизге адетлерибизни эсге салыу жамауатда рахатлыкъ бла таза хауаны сакълауда магъаналарын иги ангыларгъа болушурукъду.
Жолгъа чыкъгъан заманда ким къалай, къалайда барлыгъын эсге салайыкъ:
Эр бла юй бийчеси жолгъа чыкъсала: эри юй бийчесин сол жанында, бир кесек артында жюрютеди. Бу белги аны къоруулауун эм аны адеблилигин кёргюзтеди. Тиширыу артхаракъда баргъаны, эрине сый бериудю.
Атасы жашы бла барса, жашы хар заманда атасыны сол жанындады. Бу таматагъа хурмет этиуню, болушлукъну эм оюмланы тазалыгъыны белгисиди.
Аталары эки жашы бла бар эсе, кичи онг жанында, тамата жаш а сол жанында. Тамата жашыны таянчакъ эм къоруулаучу жери, гитчесини уа къорууланыргъа керекли адамча магъанасы алай чертиледи.
Атасы къызы бла баргъанда, къызын онг жанында тутады. Ол адетдеча атасы къайгъырыуун эм къоруулауун белгилейди, къызы эрге бармагъанын да кёргюзтеди.
Анасы, жашы бла къызы бла барса, сабийле жанларында, анасы уа ортада барады. Къызы онг, жашы солдан жанында. Бу жаш къоруулау болгъанын кёргюзтеди эм къызыны эрге бармагъанын белгилейди.
Эки къарындаш баргъанда, кичилери хар заманда таматаны сол жанындады. Бу гитчени таматагъа хурметин кёргюзтеди.
Юч къарындаш бара эселе, таматаны эки жанында гитчеле барадыла. Ортанчы къарындаш сол жанындады, кичилери онг жанындады. Аны баш магъанасы алай чертиледи, таматагъа сый бериб ортагъа аладыла.
Къарындашы эгечи бла баргъанда, эгечин онг жанында тутады, аны сакълагъанча барады. Бу аны къайгъырыууну белгиси болуб къалмай, эгечини эрге бармагъанныны белгисин кёргюзтеди.
Къайын ана, келини бла жолгъа чыкъгъан эсе, келин къайын ананы онг жанына салады. Бу къайын анагъа келинни хурметлигин кёргюзтеди.
Келин эки къайын къыз бла бирге бара эсе, къайын къызла аны онг жанында орналадыла: таматалары — ортасында, гитчелери — аны онг жанында. Бу эрини битеу эгечлерине хурметни белгисиди.
Киеу, къайын атасыны бара эсе, неда къайыны бла, ол аланы онг жанына салады, аны бла ол таматылыкъгъа эм юй бийчесини къауумуна терен сый береди.
Шуёхунг бла жолгъа чыкъгъан эсенг, ол тамата эсе, сен сол жанында бараса.
Бир къауум адам бирге бара туруп, таматаны ортагъа саладыла. Экиге бёлюнюп, сол жанында тамаракъла, онг жанында гитчеле барадыла. Бу жорукъ таматаны магъаналылыгъын, аны даражасын эм хар къатышыучуну магъаналылыгъын чертеди.
Жамауат жолла бла жюрюуню кёзюуюнде къарт адамла бла тюбешгенде, салам бергенден сора, аланы сол жанындан озаргъа тийшлиди. Бу адамны къылыгъы жамауат адеб-къылыкъны мардаларына келишиу деп белгиленеди.
Башха баргъан адамланы озаргъа керек болса, аны кибик, башында айтылгъан адеб-намыс жорукъланы сакъларгъа керекди, аны ичинде салам бериу бла солдан озуу бла да.
Бу жорукъ жамауат мардаланы айырылмазлыкъ кесегиди, ала адамла арасы келишиуледе сый бла адеблиликни сакъларгъа себеб боладыла.
Халкъыбызны ёмюрледен келген тарыхыны, жамауат акъылманлыгъыны эмда маданият сынамыны тамалында къуралгъан сый намыс мардала тюрлю-тюрлю жашау болумлада адамны халисин жарашдыргъан тамал жорукъладыла. Аланы сакълау, миллет энчиликни къурауну ишинде тамал ташды, жамауат жетишимлеге эмда ёсюмге себеб болады. Бу жорукъла адамланы урунуу ишге, бир бирге болушуугъа эм бир бирге сюймекликни кёргюзтюуге кёллендиредиле. Адеб-намыс жорукъла, багъалы мюлк болуб, маданият байламлыкъны эмда тутхучлу жамауат ёсюмню сакълар ючюн, аны ызындан келген тёлюлеге аяулу къарауну эмда бериуню излейдиле.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.