Къарачай-малкъар тилни ариулугъу, энчилиги багъасызды. Ол къуру тауушла бла жорукъланы жыйымы болуб къалмай, хар сёзде да бегитилген халкъны жашау тарыхы бла жаныды.
Француз тил сюймекликни тили дегенле, къарачай-малкъар тилни хазна биле болмазла. Сюймеклик керти, таза къарыу алгъан тилни излей эсегиз, къарачай-малкъаргъа эс буругъуз. Анда сезимле-ол бош сёзле угъай, аламат тауланы жюрегинде туугъан табийгъат кесиди. Къарачай — Малкъар тил къуру сёлешиу амал тюйюлдю, тауланы поэзиясыны жашау сыфатыды. Анда сезимлени битеу теренлиги бла кёп жанлылыгъы, бютюнда хар тизгинни ичине кирип, жюрекни энчи титиреу бла толтургъан сюймеклик кёрюнеди.
Философия жаны бла къарасакъ, къарачай-малкъар тил, ата-бабаладан къалгъан накъут налмазча, багъалы саугъады. Ол таулада жашагъан, тёлюле жыйгъан акъылманлыкъны сакъ тутады. Хар сёз тарыхны битимли топурагъына себилген мюрзеудю, ол ёмюрлени ичи бла уллу битим бергенди.
Тил-ол акъыл бла табийгъатны байлагъан сейирлик кёпюрдю. Ол узакъда тау тизгинлеча тынч кёрюнеди. Алай бу кёрюннген тынчлыкъны артында тюбсюз теренлик барды. Тил, кёб къатлы ёзенлеча, ёмюрлени узагъыны ичинде кёб тёлюню жилтинлерин, таша элберлерин эмда акъылманлыкъларын сакълайды.
Бай тарыхына, буруннгу тамырларына да къарамай, къарачай-малкъар тил тынчлыгъы эм таблыгъы бла айырмалыды. Ол бек терен сагъышланы бла сезимлени къыйын буруусуз билдирирге онг береди. Аны хайырындан, тил керти байламлыкъгъа бла ангылаугъа себеплик этеди. Ол чырмауланы хорлай, эркин баргъан суучукъгъа ушайды эм кесини сууларын тенгизге элтеди, кесини жолунда барыбызныда бирикдиреди.
Бизни тилни окъуу – сейирлик тынчды. Анда хар жангы сёз башха керти затха эшик ачады, тилни хар къурамы уа халкъны дуниягъа къарамын ангылауну ачхычыды. Ол ариу жазыучуну усталыгъына ушайды, анда хар белги бла сызлыкъ кеслерини магъаналарын жюрютедиле эмда энчи оюм къурайдыла.
Къарачай-Малкъар тилни ариулугъу, жырда толусу бла ачыкъланнганды. Ана тилде халкъ макъамла - ол таулуну жаныны керти симфониясыды. Тауланы макъамы бла терен жазыула сейирлик келишиу къурайдыла. Сёзле жылтырайдыла эм багъалы ташлача сейирсиндиредиле.
Кавказ ауузлада тилибиз къалай эшитилгенине тынгылагъыз. Аны кючлю тауушлары кенгликни кюч бла уллулукъ бла толтурадыла. Бу бизни ата-бабаларыбыз бла ата журтубуз бла байлагъан ауазды. Бу желни, сууну тауушуду эм къушну къычырыгъыды. Тарда тил, кёкде жулдузлача, неда табигъатны тылпыуу кибик, ариуду.
Къарачай-Малкъар тил байлыгъы, теренлиги бла айырмалыды. Бу шартла магъананы эм ингичге тюрсюнлерин эм жашырын сезимлени берирге онг бередиле. Тил сёзле бла, айтымла бла эм тенглешдириуле бла ойнайды, тилни тири эм ачыкъ этеди. Сёз ючюн, анда тангны тюрсюнлерин эмда жанны болумларын суратларча сёзле бардыла. Бу дунияны юсюнден тюз эм ачыкъ айтыргъа болушады.
Тил-ол къуру сёлешиуню амалы болуб къалмай, керти затны ангылауну амалыды. Ол хар кюнлюк затлада ариулукъну ачады эм тынч болумлада магъана табаргъа болушады. Тил хар кезиуню, сёзню эм сезимни жашауну битеу кёп жанлылыгъын кёргюзтген кюзгюча багъаларгъа юйретеди.
Къарачай-Малкъар тил-бизни багъалы хазнабызды, озгъан, бусагъат эм келлик заманны арасында кёпюрдю. Аны сакълау бла ёсдюрюу ата — бабаларыбызны эмда туудукъларыбызны аллында бизни сыйлы борчубузду. Биз аны бай этерге, анга сюймеклигибизни кёргюстюрге эм хар кимге да ачыкъ этерге керекбиз.
Окъууну женгиллиги бизни тилибизни эм маданиятыбызны юсюнден билимлерин кенгертирге кюрешгенлени кесине тартады. Аны билиу халкъны жашауун, аны адетлерин, багъаларын ангыларгъа мадар ачады. Бу байламлыкъгъа, шуёхлукъгъа эм бир бирни ангылаугъа байланыуду.
Табигъатха, адамлагъа да сый берген тилибиз миллетлени арасында таза хауа къураугъа, жууашлыкъгъа юйретеди. Ол уллу кёллюлюкню неда сансыз этиуню билмейди. Анда хар сёз — къонакъбайлыкъны, таматалагъа хурмет этиуню эм гитчелеге къайгъырыуну эрттегили тёрелерини тауушуду. Къарачай-Малкъар тилде сёлешиу къуру сёз даражада болуб къалмай, ич дуния бла да болады.
Тил кесини жарашыу фахмусу бла ариуду. Ол бир жерде турмайды, жангы керти затланы алыб жашайды эмда ёседи, алай а кесини энчилигин сакълайды. Бу тау суу кибикди, ол, сууун тюрлендире, магъанасын тас этмейди, жаланда жангы шартла табады. Биз анда бусагъатдагъы жангы затланы суратларча сёзле табабыз, ала да хар заманда тилибизни бир кесеги болгъанча, табийгъат халда эшитиледиле.
Къарачай-Малкъар тилде этилген жыр къуру макъам тюйюлдю, ол тилни энчи тауушуду, адет-тёреден, терен магъанадан толуду. Эски макъамла эшитилселе, таула аланы ызларындан эжиу этедиле, тирилтедиле. Тынч, алай сейир макъамла акъылманлыкъдан бла поэзиядан толу сёзле бла къатышадыла. Бу макъам жанны теренине тиеди эм ёмюрлюк сезимден толтурады, тынчлыкъ береди.
Ёзенлени ауазларында, тауланы макъамларында эмда къарачай-малкъар тилни тынчлыгъында аны энчилиги жашырылыбды.
Тау тил табийгъат бла келишип жашагъан халкъны ёмюрледен келген тарыхыны, мадангиятыны шагъатлыгъыды. Ол къуру хапар бериб къоймай, сейирсиндиреди, адамны жанын толтурады, жюрекде ёмюрлюкге къалады. Аны эшитип, ангыларгъа кюрешген хар адам, деменгили тауларыбызгъа ушагъан ариулукъну сезерикди.
Аны тауушларында – буруннгу таурухланы тауушлары, хансланы ийислерин элтген желни шыбырдагъанлары эм тау сууланы кючлю гюрюлдеулери бардыла. Къарачай-Малкъар тил ата-бабаланы акъылманлыкъларындан, туугъан жерлери бла юзюлмезлик байламлыкъларындан согъулгъан сау дунияды.
Ол ёмюрле бла къуралгъан, хар жаны да халкъны байлыгъын сакълагъан багъалы ташха ушайды. Аны макъамы эшитилсе, таула сёлешедиле, тириледиле эм кеслерини эрттегили жашырынлыкъларын айтып башлайдыла.
Хар сёзде – кюч бла чыдамлылыкъ, артыкъда сюймеклик, хар бурулууда – жумушакълыкъ бла терен философия. Ол къычырмагъан, алай а, жюрекге сингиб, унутулмазлыкъ ыз къоюб, аллай бир таза жюреклилик бла сёлешген тилди. Ма бу дунияда, бу табийгъатда жашырылыпды аны керти деменгилилиги. Къарачай-Малкъар тил озгъан заманны бусагъат бла, адамны табигъат бла, жанны ёмюрлюкге бирикдирген кёпюрдю.
Бу тауланы солуууду, ол сизни жюрегигизде унутулмазлыкъ ыз къоярыкъды, жерни башында эм таза, эм ариу тауушча.
Ана тилим, ол тауланы тылпыуу, ёмюрледен келген агъачланы шууулдауу эм таза шауданланы зынгырдауукъ кюлюулериди. Ол мени халкъымы жаныны, аны тарыхыны, акъылманлыгъыны эм ийнаныууну суратланыууду. Хар тауушумда ата-бабаларымы ауазларын эшитеме, деменгили Кавказ тауланы уллулугъун да кёреме.
Тау тил-ол биз сакъларгъа эмда келлик тёлюлеге берирге борчлу хазнады. Ол бизни озгъан заман бла байламлы этеди, бусагъат заманда кёллендиреди эм келир заманнга жол кёргюзтеди. Бу бизни ата-бабаларыбызны жюреклерин ёхтемлик бла сюймеклик бла толтургъан ауазыды.
Къарачайлыла бла Малкъарлыланы тили ёмюрлюкге жашасын, ариулукъну, акъылманлыкъны, учунууну белгиси болуб.
Мени ана тилим-ол мени жанымды, мени магъанамды. Ол мени ичимде жашайды, мени бла солуйду, ансыз мен кесими жашаууму кёзюме кёргюзтмейме. Мени тилим - мени жырымды, мени хапарымды, мени жюрегимди.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.