Хар маданиятда ёмюрлени акъылманлыкъларын сакълагъан эмда ата-бабаланы дуния къарамларын кёргюзген белгиле бардыла. Къарачай-малкъар халкъгъа аллай затла болгъандыла аны адетлери бла къысха байламлы турмуш керекле.
Аланы арасында агъач сауутла энчи орун алгъандыла – жашауну, тойну эмда философияны айырылмазлыкъ кесеги эдиле.
"Ашына кёре - табагъы,
Балына кёре - къалагъы"- деген нарт сёз терен кертиликни ачыкълайды: ичиндегиси бла аны орунлары бир-бирине келишгенлери магъаналыды.
Къарачайлыла бла малкъарлыланы маданиятларында табигъатха сый бериу эмда аны байлыгъын оюмлу хайырландырыу айырылыб энчи орун алады. Сауутла ишлерге агъач сайланнганы бошдан тюйюлдю.
Бу тири, солугъан эм жылы материалды, ашны тюрлю-тюрлю ийислерин сингдирирге боллукъду, аны бютюн иги этеди эм анга энчи татыу береди.
Бизни терк тюрлене тургъан ёмюрюбюзде, пластик бла темир табийгъатдан этилген затланы къыстагъан заманда, унутулгъанны эсге тюшюрюрге бек магъаналыды. Къарачай-малкъар адетледе агъач сауутла – ол ата-бабаларыбыздан къалгъандан сора да, тарыхны сакълаучусуду, бизни озгъан заман бла, тамырларыбыз бла байлагъан кёпюрдю. Къарачай-Малкъарлыланы жашауларында хар заманда ара орунну алгъан къонакъбайлыкъ маданиятда агъач сауутла энчи магъананы тутхандыла, къууанчлы тюбешиулеге, юйюр байрамлагъа эмда магъаналы ишлеге шагъат бола.
Къуру отоуну тюйюл, къарачай-малкъар юйню къабыргъаларында бегитилген сау дунияны кёз аллыгъызгъа келтиригиз.
Аны тюз ортасында, жюрек тебгенча, сюеледи ол – айтхылыкъ, агъачдан ишленнген юч аякълы тёгерек тебси. Ол хапарланы тауушсуз сакълаучусуду, тёлюлени шагъатыды, Аллаху Утаала бизге берген бузулмазлыкъ бирликни эмда берекетни белгисиди.
Аны жютю мюйюшлери болмай толу тёгерек болгъаны - анда халкъыбызны терен философиясы барды. Тёгерек - ол жашауну чексизлигиди, жашауну ёмюрлюк кезиуюдю, анда башы бла ахыры жокъду, хар зат кесини жерине къайтады. Ол бизге табийгъатны кезиулюгюн эм жылны кезиулерини тюрлениулерин, тууууну бла кетиуню, дунияда хар зат бир бирге байламлы болгъанын эсгертеди. Эм, айхай да, тёгерек – ол толу тенгликди.
Юч аякъ а... Ала кеслеринде бютюнда терен магъананы тутадыла. Бизге, къарачайлылагъа, малкъарлылагъа да юч сан хар заманда да сыйлы болгъанды. Ол озгъан, бусагъат эм келлик заманны – бизни жашауубузну бир халысына чалышхан юч заманны - юзюлмезлик байламлыкъларын белгилейди. Биз ата-бабаларыбызны эсибизде тутабыз, ол биринчи, экинчи - бусагъат заманда жашайбыз, ючюнчю - туудукълагъа келлик заманны къурайбыз. Неда бу юч аякъ адамны тюрлю-тюрлю даражаларын ачыкъларгъа да боллукъдула: жерни, кёкню эмда жер тюбюндеги дунияны, анда хар зат кесини орнун табады эмда башхала бла келишиб жашайды.
Бу эсгертиудю, биз андан да уллу затны бир кесеги болгъаныбызны, бизни жашауубуз уллу керти зат бла байламлы болгъанын.
Бу тепси – къуру агъачдан этилген зат болуб къалмай, ол ата-бабаларыбызны ыразылыкълары бла, аланы акъылманлыкълары бла, къууанчлары бла жарсыулары бла толуду. Кёбюсюне тёлюден тёлюге кёче баргъан, ол байламлыкъны сау шагъатлыгъы, озгъан бла бусагъатдагъы заманны арасында кёпюр болады. Аны тёгерегинде адамла, къуру ашарыкъ тюйюл, сыйлы ишле этерге да жыйыла эдиле. Бизге аш – ол къуру санны тойдуруу бла къалмай, жанны тойдурууду, бир-бири бла тюбеу, акъыл алышыу, жууукъ байламлыкъны бегитиудю. Бу юч аякъ тебсиде магъаналы соруула тамамланнгандыла, бирлешиуле къуралгъандыла, жангы ишле туугъандыла, жырла бла кюлкю эшитилгендиле, таурухланы эскергендиле.
Бу юч аякъ тепсиге олтурсакъ, бизге дери былайда олтургъанланы кёзге кёрюнмеген затларын сезебиз. Биз аланы жылыуларын, сюймекликлерин, юйретиулерин сезебиз. Бу юч аякъ тепси - ол бизни юйюбюзню жаныды, тарыхыбызны сакълаучусуду, жашауну бирлигине, тенглигине эмда чексизлигине ийнаныуубузну белгисиди. Ол бизге эскертеди, биз уллу халкъны бир кесегибиз, аны тамырлары ёмюрлени теренине кетедиле, келлик заманы да, бу юч аякълы къангача, деменгили болады.
Къарачай – малкъар маданиятда "ашау" къуру ашдан эсе кёбдю. Бу жюреклени бирикдирген, юйюр байламлыкъланы кючлендирген, кюч - къарыу берген сыйлы ишди. Эм сейири уа, сыйлау кеси, къонакъбайлыкъ бла чомартлыкъны бютеу халы "аш къаннга" деб аталады.
Ол аш къаннга къуру олтуруу жер болуб къалмай, адетни кесини, аны жаныны жашау сыфатыды деб чертеди. Бу ашны айырылмазлыкъ кесеги, айхай да, агъач аякъла эдиле. Бу аякъла, агъачдан этилген, тюрлю-тюрлю формалары бла муратлары бла сейирсиндиргендиле. Хар аякъ устаны къол ызын, аны жанын эм хорланмазлыкъ усталыгъын сакълагъан энчи чыгъарма эди.
Агъач сауутла жаланда бизге жарагъандан сора да, ариулукъну юсюнден айтханда, Ма ша Аллах демей къарамаз эдинг ол усталаны ишлерине. Бу сауутла кёбюсюнде, терен белги накъышла бла жасалгъандыла. Ол оюмла, табийгъат макъамланы – тауланы, кюнню, жулдузланы, сыйлы жаныуарланы суратлагъандыла.
Къарачай-Малкъар халкъны философиясы табигъат бла къысха байламлыды. Ала хар заманда тёгерекдеги дуния бла келишип, андан кюч - къарыу алып жашагъандыла. Терек, материал кибик, бу философиягъа бек келише эди. Ол жашауну, ёсюуню, тутхучлулукъну белгиси эди.
Агъачдан этилген сауутла бла хайырланыу, табигъатха эмда аны байлыгъына уллу сыйны белгиси эди. Бу тёрени кесини уллу магъанасы эмда кёп заманны ичинде акъыллы хайырланыу болгъанды.
Къарачай-Малкъар адетледе сыйлау къуру тойдуруу бла къалмай, биригиуню ишиди, сюймеклик бла къайгъырыуну кёргюзтюую болгъанды. Юйюрде неда къонакъла аш къаннгагъа жыйылгъан заманда, хар агъач сауут бу адетни бир кесеги болгъанды. Чолпу, неда къашыкъ, ариу шорпа алыб неда айран къуюб тургъан, къуру жараулу зат болуб къалмай, хар къымылдаугъа кесини жаныны бир кесегин салгъан юй бийчени къолуну андан арысы болгъанды. Аны формасы, ауурлугъу, жылыуу – была барысы да энчи хауа къурагъандыла. Хайырланыуу бла
энчи жерни аякъла алгъандыла. Ала бла айран бергендиле. Бу аякъла, кёбюсюне гитче эмда омакъ, хар уртламдан зауукъланыргъа, аны салкъынын, татыуун сезерге жораланнгандыла. Алада табийгъатны саугъаларын къалай сакъларгъа эм кёбейтирге билген ата-бабаланы акъылманлыкълары кёрюннгенди.
Къазанда ашны иссилигин сакълагъан эмда аны ичиндегини ауурлугъуна чыдам болгъан уллу, къатты агъач чолпула, къазандан ашарыкъланы исси кёзюуде бергенде хайырланылгъандыла.
Аланы тыш кёрюмдюлери аланы къаллай бир хайырлы болгъанлары бла белгиленнгенди, алай аланы хазырлауда ашны сый бла, сабырлыкъ бла берилирине да эс бёлюннгенди.
Агъачдан этилген сауут-саба, къуру сауут-саба болуб къалмай, къарачай-малкъар халкъны тынч жашаууну бир кесеги болгъанды. Ала къууанчларына да, жарсыуларына да, байрамларына да, кюнден-кюннге болгъан ишлерине да шагъат болгъандыла. Анда аланы жер бла, агъач бла, табийгъат бла болгъан байламлыкълары кёрюнгенди, ол алагъа жашаугъа керекли затланы барын да бергенди. Хар зат сюймеклик бла, хурмет бла этилгенди, ол сезим аны бла хайырланнган хар кимге да берилгенди.
Къарачай-Малкъар халкъны адет-тёрелеринде айтылгъан философиясы бизни бош затлагъа багъа берирге, табийгъатда ариулукъ табаргъа, тёгерекдеги дуния бла келишип жашаргъа юйретеди. Агъач сауутла - бу философияны жарыкъ суратланыууду. Ол бизге эсгертеди, керти байлыкъ саны бла тюйюл - ариулулугъу бла, темирни жылтырауу бла тюйюл - агъачны жылыуу бла, женгил баргъан байлыгъы бла тюйюл - ёмюрлюк байлыгъындады.
Бюгюн биз тамырларыбызны жангыртыргъа, маданият хазнаны эм саулугъубузну сакъларгъа тырмашханыбызда, агъач сауутлагъа айланыу артыкъ да бек магъаналы боллук эди.
Ол къуру ётген заманнга сукъланыу тюйюлдю, ол табигъат бла келишиулюкню, тазалыкъны, хайырлылыкъны эмда иги ниетни жаны бла ангылап сайлауду. Ол ата-бабаланы акъылманлыкъларына тиерге, аланы табийгъат бла байламлыкъларын сезерге, керти къонакъбайлыкъ бла чомартлыкъ ашны кёблюгюнде болуб къалмай, аны къалай берилгенинде, анга къаллай сюймеклик бла хурмет бла къарагъанында да кёрюннгенин ангыларгъа онгду.
Къарачай-малкъар маданиятда агъач сауутла къуру юй керекле болуб къалмай, белгиледиле. Ала бизге адам бла табийгъатны арасында келишиуню магъаналылыгъын, юйюр тёрелени багъаларын эм ариулукъларын эсгертедиле. Аны биз кёрмесек да, ата-бабаларыбызны ауазларын, акъыллы сёзлерин, жюреклерибизде жашагъан ёмюрлюк багъаларын эшитгенча болабыз. Бу унутулгъан затланы эсге тюшюре, биз озгъан заманны сакълагъан бла да къалмай, бусагъатдагъы заманны байыкъландырабыз эмда келлик заманны къурайбыз, кесибизни тамырларыбызгъа хурмет этиуге, табигъатха сюймекликге эмда таза хауа къураргъа тырмашыугъа таяна.
Агъач сауутла - ол къуру табакъла бла аякъла тюйюлдюле, ол бизни жаныбызны, тарыхыбызны эмда бизни энчилигибизни бир кесегиди. Тёлюден тёлюге кёче баргъан агъач сауутла, кёп иелени къолларыны жылыуун кесине жутуб, юйюр эсни бир тюрлю сакълаучу жер болуп къуллукъ этедиле. Аны юсюнде хар тырнакъ, хар къаралгъаны – ол кемлик тюйюлдю, заманны ызыды, ол кёрген сансыз - санаусуз ашланы, ушакъланы, кюлкюлени эм жилямукъланы шагъатлыгъыды.
Ол юйде болгъан затланы барына да тауушсуз къошулуучу болады да, акъылманлыкъны болушлугъу бла дунияны къураб башлагъанча кёрюнеди.
Агъач сауутла ашны таза татыуун, хайырлы шартларын сакълагъанча, адетле да халкъны энчилигин унутуудан сакълайдыла. Ол затда къарачай-малкъарлы адамны, табигъатны, маданиятны бир-бири бла байламлылыкъларын терен ангылагъанлары ачыкъланады.
Бюгюн биз "унутулгъан затланы" юсюнден сагъыш этсек, аланы хар кюнлюк жашауда керек болгъанларын эслемейбиз.
Сёз адам кесини бир кесегин, кесини энчилигин тас этиуню юсюнден барады.
Агъач сауутлагъа къайтыу-ол къуру табигъат бла келишиу неда озгъан заманнга сый бериу тюйюлдю. Ол ата-бабала бла, аланы акъылманлыкълары бла эм жашау халлары бла тас болгъан байламлыкъны жангыртыргъа терен итиниудю. Ата-бабаларыбызгъа келишген мамырлыкъны бла ыразылыкъны къайтарыргъа итиниу.
Кёзюгюзге кёргюзтюгюз, ашны ангылауу къалай тюрленеди, темир неда мияла табакъ бла тюйюл, жылы агъач аякъ бла берилген.
Татыуу айтыб айтсазча иги болады, ийиси – теренирек, ашаргъа сюйгени уа женгил, тынгылы ишге кёчеди, анда хар уртлам, хар кесек магъана бла толады. Ол къуру жашаугъа аш болуб къалмай, ата-бабаларыбызны кючюн, разылыгъын, сюймеклигин бизге берген жаннга да ашды.
Агъач сауутла-ол усталыкъны белгисиди. Къол бла ишленнген хар зат усталыкъны чыгъармасыды, анда устаны усталыгъы, тёзюмю эм чыгъармачылыкъ халы барды. Билимлерин тёлюден тёлюге берген бу устала къуру санагъатчыла болуб къалмай, маданиятны сакълаучула, адетлени жюрютюучюле болгъандыла. Аланы ишлери къуру хакъ болуб къалмай, халкъларына, жерлерине, адетлерине сюймекликлерин билдирген къуллукъ болгъанды. Аллай сауутланы хайырландырыу аланы урунууларына, фахмуларына, маданият байлыкъны сакълаугъа юлюшлерине да сый бериудю.
Бусагъатдагъы дунияда агъач сауут акъырынланыуну магъаналылыгъын, къол урунууну багъасын эмда аны ариулугъун эсгертген белги болгъанды.
Ол бизге бош затлада теренликни кёрюрге, харкюнлюк адетледе магъана табаргъа, жашауну хар кезиуюн багъаларгъа юйретеди. Ол бош зат тюйюлдю, ол агъачда суратланнган философияды, ол бизни жашаб, учундуруб турады, биз аны эшитиб, къабыл этерге хазыр эсек.
Алай бла, къарачай-малкъар маданиятда агъач сауутла къуру сауутладан эсе кёбдюле. Ол тарыхны сау шагъатыды, адетлени сакълаучусуду, къонакъбайлыкъны, акъылманлыкъны эмда табигъат бла терен байламлыкъны белгисиди. Ол къарачай-малкъар халкъны, туугъанындан башлаб, кетгенине дери, хар кюнлюк къайгъыладан башлаб, уллу байрамлагъа дери, бютеу жашаууна сингнген философияны айырылмазлыкъ кесегиди.
Суратла Къарчаева Х.Ж. бла Кудаев М.Ч. "Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы ашлары"деген статьяларындан алыннганды.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.
