Таматалагъа эм тёрелеге хурмет этиу эм билимге итиниу хар заманда энчи жерни алгъан къарачай – малкъар маданиятда сабийни юйретиу – ол туугъандан башланып эм битеу жашауунда баргъан кёп жанлы ишди.
Мектеб, адамны къураргъа эмда билим берирге аталгъан окъуу алгъан жер, бу багъалыкъланы низамына келишеди, энчи магъана алады. Сабий мектебде, ёсе баргъан сайын, ёмюрлени акъылманлыгъына эмда ата-бабаларыбызны философиясына таяна, кесин къалай жюрютюрге кереклисине къарайыкъ.
Бурун заманладан, халкъыбыз къуралгъанлы бери, къарачай-малкъар сабийлени таматалагъа терен сый берген иннетде юйретгендиле. Бу къуру адет тюйюлдю, аланы халилерини айырылмазлыкъ кесегиди, ол тёлюден тёлюге кёче баргъанды.
Мында къуру ууакъ-тюек ишле болуб къалмай, таматала сынам жюрютгенле, акъылманлыкъ жюрютгенле эмда адетлени сакълаучула болгъанларын терен ангылауду. Мектебде бу бек алгъа устазгъа къарагъанда кёрюнеди.
Къарачай-Малкъар тёреде устаз — ол къуру билим берген адам тюйюлдю. Ол керти устазды, бизге акъыл бла бирге, билим да берген. Ол бизни къуру окъургъа эм жазаргъа юйретмейди, ол бизни хар ишни тинтирге, сюзерге эм анга жууапла излерге юйретеди. Ол бизни аллыбызгъа жангы затланы дуниясын ачады, жетишимлеге кёллендиреди эм жашауда кесибизни жолубузну табаргъа болушады. Устаз-ол хар окъуучуну фахмусун кёрген эм биз ишекли болгъанда анга ийнаннган адамды.
Ол бизге къуру хар ишден хапар бергенден сора, ол бизни окъургъа, ёсерге эм иги болургъа юйретеди. Ол бизни халибизни къурайды, багъалылыкъланы сингдиреди эм бизге толу инсан болургъа болушады. Устаз — ол бизни жолубузну жарытхан эм жашауну тенгизинде ажашмазгъа болушхан жулдузду. Эм толу айтханда уа Устаз бизни "экинчи ата-ана".
Сабий устазгъа терен хурмет бла къараргъа, эс бёлюб тынгыларгъа, сёзюн бёлмезге, аны жумушларын толтурургъа керекди. Бу къоркъуу тюйюлдю, аны ишини даражасын бла багъасын керти къабыл этиудю. Сабий бир затха разы болмаса да, къаршчылыкъ неда бойсунмау халда тюйюл, кесини оюмун адебли эмда сыйлы билдирирге керекди.
Бизни ата-бабаларыбыз билимни хар заманда багъалагъандыла. Къуранны, тарыхны, усталыкъны билген акъыллы адамла энчи сыйгъа ие болгъандыла. Аны ючюн сабий окъуугъа керти эс бурургъа керекди. Ол жаланда юй жумушланы толтуруу бла къалмай, дерслеге тири къатышыу, соруула бериу, окъууну теренирек ангыларгъа итиниудю. Билирге излеу-ол жетишимни кючюдю, бизни адетлерибизде ол хар заманда да кёллендирилгенди.
Низам – келишимли жамауатны мурдоруду. Сабий ангыларгъа керекди, мектеб – ол белгили жорукъла жюрюген жерди. Ол тизгинли болургъа, кесин таб низамда тутаргъа, дерследе дауур эм башхалагъа чырмау этмезге керекди. Бу жууаплылыкъны бла жамауатда жашай билиуню къурайды.
Къарачай-Малкъар жамаут не заманда да биригиб, бир-бирине болушуб тургъанды. Мектебде алай демеклик, сабий кеси бла бирге окъугъанлагъа халал эмда жумушакъ болургъа керекди. Ол къыйынлыкъ сынагъанлагъа болушургъа, билимлерин юлеширге, шуёхларын жакъларгъа керекди. Таза жюреклиликге эмда бир – бирин ангылаугъа таяннган шуёхлукъ - ол сакъларгъа керек багъады. Бизни адетлерибиз къылыкъда бла кийимде адеплиликни кёргюзтедиле.
Сабий кесини байлыгъын неда ырысхысын юйден тышына чыгъарыргъа эм аны кёргюзтюрге керек тюйюлдю. Ол сезимледе тыйгъылы болургъа, хынылыкъгъа неда махтанчакълыкъгъа жол бермезге керекди.
Сабий уллу бола баргъаны сайын, аны къылыгъына излемле бютюн къаты боладыла, алай миллет адетле бла байламлыкълары тас болмайды.
Сабий мектебни бошар заман келеди дегенде – ол жаш адам кесини кимлигин ангылагъан, дунияда кесини орнун излеген кезиуюдю.
Эсли бола баргъан сайын, мектебде окъутхандан тышында къошакъ билимлени излерге, кесини сейирлерин ёсдюрюрге, келлик заманында ким боллугъун сайларгъа да керекди. Бизни ата-бабаларыбыз дайым окъугъан эмда кеслерин ёсдюрген адамланы бек багъалагъандыла.
Жашаууну бу кезиуюнде жаш неда къыз энди сабийле тюйюлдюле, алай уллула да тюйюлдюле. Ала этген ишлерини ауурлугъун сезиб башлайдыла эмда оюмлу оноула этерге юйренирге керекдиле. Жаш адам аны сайлаулары неге келтирликлерин ангылаб, тюз эмда ачыкъ болургъа тырмашханы магъаналыды. Жангылыч этилген эсе уа, аны билиб, тюзетирге кюч салыргъа керекди. Бу иш-жетишимни жолуну айырылмазлыкъ кесегиди.
Мектебде жюрюген жорукъладан сора да, жаш адам жамауатда алыннган жорукъла бла мардаланы ангыларгъа эмда сакъларгъа керекди. Ол зат жамауат мюлкге аяулу болууну, бузууну унамауну, низам бла тазалыкъны сакълауну магъанасын ангылауну билдиреди.
Къарачай-Малкъар маданиятда бегиген жорукълагъа бойсунуу эмда хурмет этиу, хар заманда да уллу багъа берилгенди, ол а тутхучлулукъ бла жашау болумну тамалыды.
Уллу класслада окъугъан жаш адам жууаплылыкъны бойнуна алыргъа, хайырлы ишлени къураргъа, гитчелеге болушургъа, юлгю болургъа хазыр болургъа керекди.
Бизни ата-бабаларыбыз дайым халкъны къоруулаууна тургъанланы, акъылманлыкъ бла батырлыкъны кёргюзтгенлени, жамауатны игилиги ючюн къайгъыргъанланы бек сыйлы кёргендиле.
Мектебни бошар заманда жаш адамда башчылыкъ къылыкъла кёрюне башлайдыла. Бу къылыкъланы тюз жолда айнытыу бек магъаналыды – башхаланы басынчакълау халда угъай, а жамауатха къуллукъ этиу ючюн.
Бусагъатдагъы дунияда, битеу къыралла бир-бирине байланнган заманда, жаш адам кесини маданият болумун ангылагъаны артыкъ да бек магъаналыды. Ол халкъыны тарыхын, тилин, адетлерин, тёрелерин, жырларын, тепсеулерин билирге керекди. Ол къуру билимни жыйымы болуб къалмай, кесини тамырларын терен ангылауду, ол кесини гитче журтуна ёхтемлик сезим береди эмда къурайды. Миллет байрамлагъа къошулуу, фольклорну окъуу, ана тилде сёлешиу – бу затла бары да маданият байлыкъны сакълау бла бериуге себеб боладыла. Таматалагъа хурмет этиу жыл санынг бла къарыусуз болмайды, ол угъай, терен болады.
Эсли бола баргъан жаш адам, къарт адамлагъа къайгъырыргъа, алагъа болушургъа, аланы оноуларына тынгыларгъа керекди. Аны бла бирге, ол гитчелеге юлгю болургъа, алагъа насийхат берирге, къорууларгъа, алагъа билим бла сынам берирге керекди. Бу тёлюлени ызларындан баргъан сезимлерин къурайды эм юйюр эм жамауат байламлыкъланы кючлендиреди.
Мектеб окъууну бошалыр заман-ол адамны адеб-намыс тамалы къуралгъан кёзюудю. Бу кезиуде жаш адам иги бла аманны, тюзлюк бла тюзсюзлюкню айырыргъа юйренирге керекди. Ол намыслы, ариу къылыкълы, жюреги жумшакъ болургъа тийишлиди. Юйюрде эмда мектебде салыннган бу сыфатла аны къылыгъыны тамалы болуб, жашау жолун белгилерикдиле.
Къарачай-Малкъар философияда адеб-къылыкъ хар заманда да алгъа салыннганды, адамны керти намысыны ёлчеми болгъанды.
Уллу жашаугъа кёчюу бла, жаш адам жамауатны толу эркинликли адамы болады, аны халиси да сабий эмда жаш заманында салыннган бийик юлгюлеге келиширге керекди.
Жаш адам эсли бола баргъан сайын, къарачай-малкъар философиягъа кёре, кесини айныуунда бир заманда да тохтамазгъа керекди. Ол дайым окъургъа, жангы билимлеге бла усталыкълагъа юйренирге, кесини усталыкъ ышаныуларын кётюрюрге керекди. Бу энчи ёсюуге себеплик этген бла да къалмай, жамауатха да хайыр келтиреди.
Жаш мектебни бошап, иш кёллю болгъанда, ол жаланда кеси ючюн угъай, юйюрю ючюн, жууукъларыны къолайлыкълары ючюн да жууаплыды.
Ол ата-анасына таянчакъ болургъа, гитчелеге къайгъырыргъа, аланы адет-тёреге юйретирге керекди. Андан сора да, ол жамауатны жашаууна тири къатышыргъа, аны айнытыугъа кесини юлюшюн къошаргъа, тийишли адам болургъа керекди.
Жаш адам эсли болгъаны себебли, акъылманлыкъ, оюмлу оноула эте билиу, ашыгъышлыкъдан эмда оюмсуз ишледен къутулуу келеди. Аллай жаш адам оюмлу, болумну тинтирге, кесини ишлерини хаталарын билирге керекди. Аны сёзю магъаналы болургъа керекди-тюз акъыл бла башхаланы ашхылыкъларына къайгъырыу жаны бла.
Быллай жаш адам, артыкъ да бек жамауатда белгили орун алгъан неда сыйы болгъан, башхалагъа юлгю болады. Аны къылыгъы, жашаугъа кёз къарамы, аны багъалары – была барысы да тёгерекдегилеге, артыкъда жаш тёлюге себеплик этедиле. Ол себебден адам кесине гитчеликден бери сингдирилген эм иги шартланы кёргюсте, кесин тыйыншлы, халал эмда жууаблы жюрютгени магъаналыды.
Акъыллы адам жорукълагъа бойсунууну эм кертиликге берилиуню юлгюсюдю. Ол жорукъланы сакъларгъа угъай, терслик бла тири кюреширге, къарыусузланы бла онгсузланы эркинликлерин къорууларгъа да керекди. Къарачай-Малкъар тёреде тюзлюкню не заманда да багъалаб, сыйлаб тургъандыла.
Бизни ата-бабаларыбыз табийгъат бла келишип, аны багъасын эм къарыусузлугъун ангылай жашагъандыла. Эсли адам бу адетни мындан ары да бардырыргъа керекди, тёгерекге сакъ болуб, келлик тёлюлеге табигъат байлыкъланы тазалыкъгъа эмда сакълаугъа къайгъырыб. Ол къуру тёгерек тазалыкъны сорууу болуб къалмай, биз жашагъан дуниягъа терен сый бериуню кёргюзтюудю.
Адам бу жашауда кесин билирге, дунияда кесини жерин ангыларгъа, жашауну магъанасын излерге итинирге керекди. Ол затха тин окъууланы тинтиу, ёмюрлюк багъалыкъланы юсюнден сагъыш этиу да кирирге боллукъду. Къарачай-Малкъар маданиятда адамны тин дуниясына, аны ич келишиуюне эс бёлюнюб тургъанды.
Адам эсли бола баргъаны себебли, дуния бирча аламат болмагъанын ангылау келеди, адамла да халатла этедиле. Эсли адам кечерге, башхаланы кемликлерине тёзюмлю болургъа, жарашыулукъгъа эмда бир-бирин ангылаугъа тырмашыргъа акъылманлыгъы болургъа керекди. Бу аманлыкъ этиу демеклик тюйюлдю, иш жюрютюулени тамам этерге эмда таза хауаны сакъларгъа тырмашыуду.
Эсли эм ангылаулу адам, "мен тиймейме, мангада тиймесинле" деп, тышындан къараучу болмазгъа керекди, кесини жамауатыны жашаууна тири къошулургъа керекди. Ол аны айныууна кесини юлюшюн къошаргъа, инджилгенлеге болушургъа, жамауат ишлеге къошулургъа, сынамы бла билими бла юлеширге керекди. Бу орталыкъда байламлыкъланы кючлендиреди, жамауатны айныууна себеплик этеди эм иелик сезим къурайды.
Алай бла сабийни мектебде жылдан жылгъа юйретиу, къарачай-малкъар адетле бла ёмюрледен келген адетлени жаны бла, таматалагъа терен сый бериуню, билимге, жууаблылыкъгъа, адебге сый бериуню эмда маданият энчиликни сакълауну тамалында адамны къурауну тохтаусуз ишиди.
Сабийликде салыннган бу халла тийишли жашауну къураугъа эм жамауатны айнытыугъа иги юлюш къошуугъа мурдор боладыла.
Мектеб, ол жаны бла къарасакъ, къуру окъуу жер болуб къалмай, кесини тамырларын, халкъын да сыйларгъа тыйыншлы адамны юйретиуде магъаналы кезиудю.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.