Бай тарыхы, терен маданият тамырлары болгъан къарачай-малкъар халкъ аууз чыгъармачылыкъ бла тёлюден тёлюге кёче баргъан акъылманлыгъы бла белгилиди.
Бу къысха, алай магъаналы айтымла къуру сёзле болуб къалмай, жашау сынамны, адеб-намыс жорукъланы эмда философия оюмланы жыйышдырылгъан суратларыдыла. Аллай юлгюледен бири магъаналы къысха сёз былай айтады: "Башынга тартханынг, башынга келир".
Бу бош кёрюннген нарт сёз къарачай-малкъар адетлени, философияны бютеу жанына сингиб баргъан эм терен магъананы тутады. Ол къуру болгъан затны ачыкълаб къоймайды, адамны жашаууну бютеу жанларына – сагъышладан эмда ишледен башлаб дуния бла иш жюрютюуге эмда жазыугъа дери жюрютюлген бютеу дуния жорукъ болуб чыгъады.
Бу акъылманлыкъны тамалында адамны ич дуниясы бла тыш ишлени арасында юзюлмезлик байламлыкъ барды. Бу бир зат этмей сакълау тюйюлдю, кесини керти болумун тири къурауду.
"Башынга тартханынг, башынга келир " - ол кеси кесин тинтиуге бла кесин игилендириуге чакъырыуду. Адам аман сагъышлагъа, зарлыкъгъа неда ачыуланыугъа батыб тура эсе, ол акъылманлыкъгъа кёре, аманлыкъ ишлени эм аман адамланы да кесине тартыб турлукъду.
Аны къой эсенг: Таза сагъышла, ашхы ниет эмда сюймеклик бла жазыкъсыныудан толгъан жюрек - ариу жашаугъа келтирликдиле.
Бу хар затха ийнаныу тюйюлдю, адамны ич дуниясын эм аны тёгерекдеги дуниягъа себеплигин терен ангылауду. Иги кёллюлюк, кесине базыныу эмда огъурлулукъ, адамны тёгерегинде жетишимге, жашауну асыулулугъун игилендириуге эмда иги халгъа таб болумла къурайдыла.
Бу нарт сёз халкъны адеб-намыс жорукъларын къурай, кёб къарачай-малкъар адетледе ачыкъланады:
Къарачайлыла бла малкъарлыла чексиз къонакъбайлыкълары бла айтылыб турадыла. Къонакъны алып, къонакъбай анга бек игисин береди, не къадар уллу хурмет эм къайгъырыу этеди.
"Башынга тартханынг, башынга келир" тюзюнлей себебинденди. Къонакъгъа этилген огъурлулукъ жюз кере игилик бла хурмет халда къайтырыкъды.
Таматалагъа хурмет этиу – къарачай-малкъар жамауатны мурдор ташыды. Жаш адамла хар заманда жол бередиле, аланы оноуларына тынгылайдыла. Абадан адамланы акъылманлыкълары бла жашау сынамлары маданият байлыкъны магъаналы кесеги болгъанларын ангылау, аны сакъларгъа эмда сыйларгъа керекди.
Таматаланы сыйларын кётюрюп, аланы разылыкъларын алады, ол адамны кесини кезиуюнде аны тынчлыгъына, жетишимине себеб болады, келлик тёлюден кесине къайтады. Бу жорукъланы бузуу, сый бермеу, осал хаталагъа келтирирге боллукъду.
Къарачай-Малкъар жамауатда эртдеден бери бир-бирине болушууну халы - бийлик этиб тургъанды. Хоншула бла жууукъла къыйын кезиуледе — къурулушда, битим жыйыуда неда башха жашау болумлада болушуу болсун, бир-бирлерин жакъларгъа хар заманда хазыр болгъандыла.
Болушургъа сюйюу эмда башхаланы къайгъыларын юлеширге хазырлыкъ къыйын заманлада киши кеси къалмазына ышаныу береди. "Башынга тартханынг, башынга келир" – бу айтыу болумну бек иги суратлайды. Бир бирге болушууну адети бош эм ачыкъ кертиликге таянады, ол керти ишни ачыкъ юлгюсюдю.
Къарачай-малкъарлылагъа табигъат аланы жашауларыны айырылмазлыкъ кесегиди. Жерге, суугъа, агъачха, жаныуарлагъа аяулу къарау – ол къуру таблыкъгъа къайгъырыу тюйюлдю, табигъат бла бир-бирине келишгенин ангылауду. Адам табийгъатха хурмет эм къайгъырыу бла къараса, ол анга чомарт саугъа берликди. Ол аны оюмсуз бузса уа, кеси да аны хатасына тюберикди – къургъакълыкъ, битимсизлик, табийгъат къыйынлыкъла. Табийгъатха осал къарау аны жууабына келтирирге боллукъду.
Къарачай-Малкъар маданиятда адамны сёзюне энчи магъана бериледи. Бу сёзню тутаргъа кюрешиу не заманда да биринчи жерге чыгъады, сёзню тутаргъа онг болмаса уа, себеплерин ачыкъларгъа керекди. Сёз бериулени бузуу эм ётюрюкню кёргюзтюу ышаныулукъну, даражаны эм жамауат хурметни тас этиуге келтиреди. Тюзлюк бла ышаннгылылыкъ адамны тёгерегинде ышаныуну халын къурайдыла, ол ишни жетишимли бардырыугъа эмда хайырлы бир-бири бла байламлылыкъгъа себеб болады.
"Башынга тартханынг, башынга келир" - деген акъылманлыкъ жашауну хар жанына да келишеди.
Адам таймаздан башхалада кемликлени излеб, терёгекни терслей эм ашай эсе, кесида да аллай къараугъа тюберге къоркъуулуду.
Адамны халаллыгъы, акъыллылыгъы эмда тёзюмлюлюгю аны халисине эмда тёгерегиндегилеге уллу себеб болады, аланы адеб-намыс эмда оюмлу ёсюмлерин къызындырады.
Къатылыкъ, кесине ийнаныу эм иш кёллюлюк — жетишимни магъаналы кесеклеридиле. Ышанмаулукъ бла жетишимсизликден къоркъуу, угъай, чырмау болургъа боллукъдула.
Билимге итиниу, кеси айныу, игирек болургъа сюйюу, жангы онгла, сейир танышла ачады эм жашауну толуракъ эм магъаналы этеди.
Биз ачыкълагъан бу нарт сёз ишсизликге чакъырыу тюйюлдю, хар ким кеси насыбыны темирчиси болгъанын кючлю эсгертиудю. Ол бизге юйретеди, биз кесибизни къадарыбызны кеси оюмларыбыз бла, сёзлерибиз бла эм ишлерибиз бла къурайбыз. Бу акъылманлыкъ тёгерекдеги дуния бизни ич халыбызны кёргюзтюую болгъанын эсгертеди.
Адет-тёреле бла философияны нюрю бла сингнген бу нарт сёз тёгерегингде таза хауа къурауну, къолайлыкъны эмда магъаналы жашауну излегенлеге ёмюрлюк жол кёргюзтеди. Ол хар атламда ангылаулу болургъа, кесинде иги шартланы ёсдюрюрге эм бизни хар этген ишибиз бла оюмубуз — ол сёзсюз чыгъарыкъ мирзеу болгъанын эсде тутаргъа чакъырады.
Тёлюден тёлюге кёче баргъан бу акъылманлыкъ къуру адеб-намыс жол бла къалмай, жашауда башчылыкъ да болады. Ол бизге жаланда ишлеге жууап берирге угъай, жашаугъа не зат келтирирге сюйгенибизни сайлаб, кесини кертилигин тири къураргъа юйретеди. Мамырлыкъгъа - мамырлыкъчы болургъа керекди. Тюзлюк ючюн - тюз ишлерге. Жашнаугъа къайгъыра, анга ариу кёзле бла эм ачыкъ жюрек бла урунургъа эм чомарт болургъа керекди.
Къарачай-малкъар маданиятны ичинде бу нарт сёз маданият хазнаны сакълауну магъаналылыгъын чертеди. Кесини адетлерин, тилин, тарыхын багъалатхан миллет, башха миллетледе сыйын кёреди. Ол зат аны энчилигин сакъларгъа эмда маданият хазналаны тёлюден тёлюге бериуге себеб болады. Кесини тамырларын эсге алмау, энчилигин тас этиуге эм тыш маданиятла бла бирлешиуге келтирирге боллукъду. Бу бир тюрлю жорукъду: Сен багъалагъан эм сакълагъан зат сени бла къалады.
"Башынга тартханынг, башынга келир" деген акъылманлыкъ, сабийлени юйретиуде терен магъананы тутады. Бек гитчеликден окъуна къарачай-малкъар ата-анала сабийлерине халал, иш кёллю, хурметли, огъурлу болургъа юйретедиле. Ала аман ишле бла аман сагъышла, хатасыз къалмазлыкъларын ангылатадыла, ахшылыкъ а хар заманда да къайтады. Алай бла, бу нарт сёз кесини жашауун игилик бла тюзлюкню жорукъларында къураяллыкъ кючлю, адебли адамны къуралыууна тамал болады.
Бусагъатдагъы дунияда, адет-тёреле тас бола баргъанда, бу эрттегили акъылманлыкъ энчи магъананы алады. Ол бизге эсгертеди, тыш болумлагъа да къарамай, бизни хар заманда ич кючюбюзге эм къадарыбызгъа себеплик этерге онгубуз барды.
Ол бизни чакъырады, иги халны сакъларгъа, игиге ийнаныргъа эмда тохтаусуз ёсерге тырмашыргъа. Ол ичингде тазалыкъ эм да жашауда жетишимге жетиуде баш магъананы тутхан иги сыфат къурау бла бериуню магъаналылыгъын чертеди.
Ол зат а, къарачай-малкъар философиягъа кёре, насыблы, толу жашауну ачхычыды.
Алай бла" Башынга тартханынг, башынга келир" - деген нарт сёз, къарачай – малкъар маданиятда терен орналгъан жашауну толу философиясыды. Ол адам табийгъатны эмда дунияны жорукъларына ёмюрледен бери къарауну кёргюзтюудю, хар адамны эслиликге, жууаблылыкъгъа эмда ашхылыкъгъа таймаздан тырмашыугъа чакъырады. Бу акъылманлыкъ – къарачай-малкъар халкъны учундургъанлай, анга кесини энчилигин сакъларгъа эмда жарыкъ келлик заманны къураргъа болушханлай тургъан багъа жетмезлик мюлкдю.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.