Бизни женгил ётген дуниябызны гузабасында, адам байламлыкъла бир-бирде бузула баргъанча кёрюнгенде, керти шуёхлукъну табийгъатын терен ангыларгъа кереклиси амалсыз чыгъады. Бюгюннгю ушакъ бизге бу баш сорууну ангыларгъа болушурукъду: керти шуёх кимди?
Къарачай-Малкъар миллетде шуёхлукъ, сый, борч эмда бир-бирине болушуу оюмлагъа таяна, эки адамны арасы къуру бирге хычыуун заман ётдюрюу бла чекленмейди. Ол – кертиликге, жанын аямаугъа эмда терен ийнаныугъа таяннган сыйлы бирликди.
Шуёхум - жанны, кёрюнмегенни кёрген кюзгюсюдю. Къарачай-Малкъар маданиятда башха адамны халын сезерча болумгъа энчи магъана бериледи. Керти шуёх, закий къартча, негерини жанын сезе билгенди. Ол жаланда тыш кёрюмдюлени угъай, ич аурууну, мудахлыкъны, насыпсызлыкъны да кёреди.
Бу жаланда къараучулукъ тюйюлдю, жанланы жууукълукъларындан чыкъгъан терен сезимликди. Шуёхунгу кёзлери мутхуз бола, имбашлары тюшселе, керти тенг озуб кетмез, сансыз къалмаз. Ол бу къыйынлыкъны кесини къыйынлыгъыча сезер да, шуёхуну жюрегин къайгъыдан чыгъарыр.
Керти нёгер - тилегенден алгъа узатылгъан къол.
Керти нёгери, нёгерине бир зат керек болгъанын кёрюб, ол тилегинчи сакъламайды. Ол бу борчну тамамлауну ашыгъып сакълайды. Ол мюлкге болушлукъ, къыйын заманда болушлукъ, неда заманында айтылгъан тынч сёз болургъа да болур. Эсгертмей болушургъа быллай хазырлыкъ - ол терен намыс бла къайгъырыуну кергюзтюудю, шуёхлукъну хар неден да багъалагъанын кёргюзтеди.
Нёгери - къыйынлыкъда биринчи келген. Адамгъа къайгъы келгенде, ауруу эсе да, ачха жаны бла къыйынлыкъла тюшселе да, тюз ол кезиучюкде шуёхлукъну кертилиги сыналады. Быллай кезиуледе керти тенг, бир жанында къалыргъа сылтау излемейди, деб юйретедиле къарачай-малкъар адетле. Ол биринчи къатында болады, кесини жапсарылыуун бла болушлугъун билдире.
Аны болгъаны, бушууну къутургъан тенгизинде болушлукъ жулдуз болады, къыйынлыкъладан къутулургъа кюч береди. Ол бош иш болуб къалмай, къарачай-малкъар дуниягъа къарауну эм магъанасына салыннган терен адеб-намыс жууаблылыкъны кергюзтюуюдю.
Алай, жашауну къайсы бёлюмюнде да болгъаныча, шуёхлукъну да кесини осал жерлери да бардыла. Къарачай-Малкъар философия да керти болгъаны себебли, аланы жанлаб ётмейди. Жалгъан шуёхлукъну бек къыйын кёрюнюшю эки бетлилик болады. Кесинги эм иги шуёхха санагъан, алай болушлукъ керек заманда табылмагъан адам – ол шуёх тюйюлдю, маскада жаунгду.
Шуёхум деб, сени артынгдан ишлеринги сюзюб, тил-сёз жайыб тургъаны андан да бек аманлыкъны излеген адамды. Бу жаланда сатлыкълыкъ болуб къалмай, къарачай-малкъар маданиятда аллай бир магъаналы болгъан къонакъбайлыкъ бла сыйны бютеу адебликни жорукъларын, низамларын бузууду.
Аллай адам, кертисин айтханда, ышаныулукъну бла намысны тамалын бузгъан душман болады.
Бирде шуёхлукъ башха магъана алып башлайды. Бир адам дайым алыб турады, бир адам бериб турады. Ала кёб тюрлю затлада ачыкъланыргъа боллукъду: ачха излеб, иш излеуде болушургъа, неда башха байлыкъдан таймаздан хайырландырыуда, бир тюрлю угъай демей. Бир бирни сыйын кёрюу бла адамлыкъны не заманда да онглу болгъан къарачай-малкъар маданиятда шуёхлукъгъа быллай къарау жарамазлыкъ затха саналады. Бизге шуёхлукъ-ол хайыр алыргъа иш тюйюлдю, таза жюреклиликге, жакълыкъгъа эмда тенгликге таяннган сыйлы байламлыкъды.
Керти шуёхлукъ тенгликни излейди, анда эки адам да кеслерини сыйларын эм намысларын ортагъа салыргъа хазырдыла.
Жарсыугъа, эм кючлю шуёхлукъ байламлыкълада окъуна, адам табийгъатны къарангы жанлары ачыкъланыргъа боллукъдула. Шуёхуну жетишимлерине эришиу, аны жетишимлерине зарлыкъ эм аманлыкъ излеу – ол сезимле, уу губу кибик, эм керти келишиулени окъуна, бузаргъа боллукъдула. Жууукъ адам ючюн къууаныргъа уллу багъа берилген къарачай-малкъар философияда аллай кёрюнюуле башханы иги жашауна къызгъанчлыкъны белгисине саналадыла. Керти тенг нёгерини жетишимлерине таза жюрекден къууана, аны тырмашыуларында жакълай, хорламларындан ачыу сынамазгъа керекди.
Болургъа боллукъ къыйынлыкълагъа да къарамай, къарачай-малкъар къарамлагъа таяннган керти шуёхлукъ жашауну не тюрлю жаны бла да байыкъдыргъан багъасыз саугъады. Айтханыбызча, иги шуёх къыйынлыкъда биринчи келген адамды. Алай бу болушлукъ жаланда ырысхы болушлукъ бла неда къарыу болуу бла чекленмейди. Ол адеб-намыс таянчакъды, ол анга болушады кесине ийнаныуун, тас болгъанча кёрюнсе да. Бу къыйын болумдан къутулур амал табаргъа болушхан акъыллы оноуду. Тау жашауну болумунда, хар адам уллу жамауатны бир кесеги болгъан кезиуде, бир-бирине болушуу бла жакълыкъ къуру керек болуб къалмай, жашауда амалсыз ишле эдиле. Нёгери не заманда да ышаныргъа боллукъ экинчи юйюр болгъанды.
Къарачай-Малкъар философия, шуёху бла юлешиннген къууанч бютюнда жарыкъ эмда толу болады деб юйретеди.
Керти шуех тенгини жетишимлерине таза жюрекден къууанады, сабий тууууу, магъаналы ишни жетишимли тамамлау, неда бош хайырлы кюн болса да, аны насыбын юлешеди.
Бу битеу къууанч шуёхлукъну байламлыкъларын кючлендиреди, аланы бютюнда къаты эм магъаналы этеди.
Къарачай-Малкъар маданиятда тюзлюк не заманда да багъаланганды. Керти шуёх, нёгерини эшитирге излеген затына кёзбау этмез, неда айтмаз, ол хакъгъа келишмей эсе. Ол халатланы жумушакъ кёргюзталлыкъды, кесини кемликлерин кёрюрге болушурукъду, алай а шуёхуну ашхылыгъына тырмашыб, аны сюймеклик бла, къайгъырыу бла этерикди. Бу ачыкълыкъ бла тюзлюк толу ышаныуну халын къурайдыла, анда тюзсюзлюкден неда ангыламаудан къоркъмазгъа боллукъду.
Керти шуёх бла тюбешиу-ол къуру хапар бла сезимлени алмашдырыу бла къалмай, иннет ёсюуге да мадарды. Иги шуёх жангы жетишимлеге кёллендираллыкъды, кесини онгларын ачыкъларгъа, жангы затха юйретирге да боллукъду. Бир-бири бла тийишиу, сынам бла къарам алышыу хар бир шуёхну ич дуниясын байыкъландырады, аланы бютюн акъыллы эм бишген инсанла этедиле.
Адам кесин жангыз, къоркъуулу сезерге боллукъ дунияда, керти шуёхунг болса, ол саннга къоркъуусузлукъ сезим береди. Сени багъалагъан, сюйген эм хар заманда да болушургъа хазыр болгъан адам болгъанын билиу кесине ышаныулукъ береди эм жашау къыйынлыкъланы хорларгъа болушады. Ол сезим, сен жангыз тюйюлсе, сени ангылагъан эм къабыл этген адам барды, деб, шуёхлукъну эм багъалы ишлеринден бириди.
Алай бла, къарачай-малкъар адетде, шуёх къуру таныш неда шуёх болуб къалмайды. Бу сени жанынгы бир кесеги, сени таянчагъынг эм кюзгюнг болгъан адамды. Бу бир бирге хурмет этиуге, кертичиликге эм кесин къурман этиуге хазырлыкъгъа таяннган биригиудю. Керти шуёхлукъ, ёмюрлюк отча, жашауну бек къарангы мюйюшлерин жарытады, жылыу, болушлукъ эм магъана береди. Анда ауанала да кёрюрге боллукъ эсе да, керти шуёхлукъну жарыгъы хар заманда тёгерекни жарытады эм жашауну жарыкъ, бай, токъ эмда насыблы этеди.
- Хурмет бла, Баразланы Владимир.