Къарачай-Малкъар халкъыбызны бай тилинде, адетлеринде эмда саулай философиясында, адамны иги ишине, уллу жетишимине эс буруп, аны алгъышлау – терен тамырлы тёреди. Бу тёрени бир тюрлюсю, кёбюсюне эшитилген, алай а магъанасы тереннге жашырылгъан бай сёзле барды – ол "Ызынг къалын болсун!" деген алгъышды.
Бу сёзле, биринчи къарауда, бир адамны кесине алгъышла этгенге ушайдыла. Алай а, бизни ата-бабаларыбызны акъылы бла къуралгъан бу алгъыш, кёп тюрлю магъананы, терен философияны тутады.
"Ызынг къалын болсун!" деген сёзню магъанасы, бир адамны къуру кесини жетишимлери бла чекленмейди. Бу алгъыш бла биз, ол адамны иги иши, аны тырмашханы, кесинден ары ётюп, бек да миллетге жайылсын, миллетни байлыгъына, айныууна себеплик этсин деген тилекни билдиребиз. Биз, къарачай-малкъар халкъ, хар бир адамны миллетни бир кесегине санайбыз. Алай бла бир адамны ашхы иши, талпыуу миллетге жарыкъды.
Бу алгъышны теренлигин ангылар ючюн, "ызы" деген сёзню магъанасын эсге алыргъа керекди. "Ыз" – ол бир адамны кесинден сора артында къойгъан ашхы ишиди эм къаласыды, ол тёлюден тёлюге кёче баргъанды. "Къалын ызы" деген а – ол уллу, кёпге жайылгъан, эсде къалгъан ызды. Ол ыз, къуру бир адамны кесини юйюрюне, туугъанларына жарагъандан сора да, миллетге, аны келир заманына да файдалы болгъан ызды.
Къарачай-Малкъар халкъны философиясында, хар бир адамны миллетни жашауунда магъаналы жери барды. Биз, бир-бирибизге къолдан келгеннге болушургъа, бир-бирибизни кючлю этерге тийишлибиз.
"Ызынг къалын болсун" - бу жаланда тилек тюйюлдю, бу саулай философияды. Ол бизге хар ишибиз, хар атламыбыз халкъыбызгъа хайыр келтирирге кереклисин юйретеди. Ол зат эслиликге, этген ишлери ючюн жууаблылыкъгъа эмда тёгерегингде дунияны игирек этерге тырмашыугъа чакъырыуду, неден да алгъа кесини миллетине.
Ата-бабала хар адам жамауатны тынчлыгъына эмда жашнаууна ачхыч болгъанына эмда хар адамны жамауатда кесини орну болгъанына ийнаннгандыла.
Аны себепли, адамны иши, акъылы, усталыгъы аны юйюрюне хайырлы себеплик этген бла да къалмай, жамауатны айныууна да себеплик эте эселе, биз: "Ызынг къалын болсун", - дейбиз.
Бизни тилибиз – ол бизни тарыхыбызды ол бизни маданиятыбызды, ол бизни келир заманыбызды. Бу алгъышны терен магъанасын ангылап, аны тюз хайырланыу – ол тилибизни сакълауну, аны байлыгъын кёргюзтюуню бир тюрлюсюдю. Биз, бу сёзлени айтханыбызда, къуру бир адамны алгъышламайбыз, бютюн миллетни келир заманына, аны айныууна тилек этебиз.
Бу алгъыш, къуру бусагъатдагъы заманнга тюйюл, келир тёлюлеге да аманатды. Бизни ата-бабаларыбыз, бизге бу сёзлени къоюп, бизге бир дерс бергендиле: хар бирибиз да миллетни жашауунда уллу багъабыз барды.
Келигиз, хар заманда эсде тутайыкъ: бизни хар ишибиз, хар кёргюзтюлген тёзюмлюк – ол жаланда бусагъатдагъы борчла тюйюлдюле. Бу бизни сабийлерибизни жашаулары, аланы келир заманлары къураллыкъ мурдорду.
Бюгюннгю ишлерибиз аланы жашауларына къаллай бир себеплик этгенлерин унутмайыкъ.
Бир адамны "Ызынг къалын болсун" дегенибиз, ол адамны иши, аны акъылы, аны усталыгъы, келир тёлюлеге юлгю болсун, аланы да иги ишлеге, уллу жетишимлеге къозгъасын деген магъананы тутады. Ол, бир тюрлю, "Сенден сора да, сени ишинг жашасын, сени акъылынг жашасын, сени атынг жашасын" деген тилекди. Ол къарачай-малкъар халкъны ёмюрлюк жашаугъа, ёмюрлюк айныугъа итиниуюню бир керюмдюсюдю.
Бу алгъыш, миллетни бирлигини эмда кючюню да белгисиди. Биз, бир-бирибизни алгъышлагъаныбызда, бир-бирибизни иги ишлерибизге къууаннганыбызда, биз бир-бирибизни кючлю этебиз. Биз, бир-бирибизни жашауубузда уллу магъанасы болгъанын ангылайбыз. Бу алгъыш, бизни бир-бирибизге болгъан сюймеклигибизни, сыйыбызны, бир-бирибизге болгъан ийнаныуубузну кёргюзтеди.
Къарачай-малкъар халкъ ёмюрле бла бирликде жашагъанды, бирликде къыйынлыкъланы хорлагъанды, бирликде къууанчланы юлешгенди. Бу алгъыш бирликни эм кючню сакъларгъа, аны келлик заманнга бурургъа чакъырыуду.
Ахырында айтыргъа керекди:
"Ызынг къалын болсун!" – ол къуру алгъыш сёз болуб къалмай, бизни халкъыбызны терен философиясыды, ол – бизни ата-бабаларыбызны акъылыды, ол – бизни келир заманыбызды. Биз, бу сёзлени айтханыбызда, бизни миллетибизни жашаууна, аны айныууна, аны ёмюрлюк жашаууна тилек этебиз. Биз, хар бирибиз да, миллетни жашауунда уллу магъанабыз болгъанын унутмазгъа керекбиз.
Бизни халкъыбызны адетлери, тёрелери – ол бизни ким болгъаныбызны кёргюзтген жарыкъды. Ала, ёмюрледен бери, бизни жашауубузну жолун кёргюзтгендиле, бизни бир-бирибизге къалай сый берирге, къалай болушургъа юйретгендиле. "Ызынг къалын болсун!" деген алгъыш, бу адетлени, бу тёрелени бир кесегиди. Аны айтыу, аны магъанасын ангылау – ол бизни ата-бабаларыбызны аманатларын сакълауду.
Бу алгъышны айтханыбызда, биз къуру бир адамны игилигин тилемейбиз, бютюн миллетни адетлерин, тёрелерин сакълаугъа, аланы келир тёлюлеге ёттюрюрге да къошулабыз. Ол, бир тюрлю, "Бизни адетлерибиз, бизни тёрелерибиз ёмюрлюк болсунла, аланы ызы къалын болсун" деген тилекди. Бу бизни маданиятыбызны, тилибизни, энчилигибизни сакъларгъа итиниудю.
Къарачай-малкъар философиясында, адамны жашауу къуру бир къысха заман бла чекленмейди. Адам, бу дунияда къойгъан ызы бла, аны иши бла, аны акъылы бла ёмюрлюк жашайды. "Ызынг къалын болсун!" деген алгъыш, бу философияны терен магъанасын ачыкълайды. Ол, бизге хар бирибиз да, бу дунияда къойгъан ызыбыз къалай боллугъун сагъыш этерге чакъырады.
Бир адамны ызы къалын болса, ол адамны аты, аны иши, аны акъылы ёмюрлени емюрленине жашарыкъды. Ол, келир тёлюлеге юлгю болады, аланы да иги ишлеге, уллу жетишимлеге къозгъайды. Аны себепли халкъыбыз хар адамны жашауун магъаналы этерге, аны суратларгъа итинеди. Ол зат къуру кесибизге болуб къалмай, халкъгъа да, келлик тёлюлеге да этиледи.
Къарачай-малкъар халкъны тарыхы къыйынлыкъладан, сынауладан толуду. Бирликде жашагъан халкъыбыз не тюрлю сынауланы да дайым тамамлай эди.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.