Къарачай-Малкъар тойларында къууанчны айырылмазлыкъ бир кесеги болуб, эртдеден келген адет барды – "Базук" сындырыу. Бу адет къурманлыкъгъа союлгъан къой малны сюеги бла байламлыды эмда кючню, жигитликни, ашхылыкъны белгилейди. Халкъда къурманлыкъ тюрлю-тюрлю себепле бла этиледи. Бу адет халкъыбызны дуниягъа къарамын, ийнаныуун, жашауубузда ол затны кереклисин кёргюзтеди.
Къурманлыкъ этиледи:
Сабий туугъаннга;
Адам ауруудан сау болгъанына;
Юй ишлерни аллында;
Жолгъа чыгъарны аллында;
Ёлгенни эсгергенде;
Тойлагъа... Дагъыда аллай кёп тюрлю чурумлагъа.
Къууанчлы кюнледе, къурманлыкъ этилгенден сора, аны юлешиуню энчи жорукълары барды. Биринчи юлюш, адетге кёре, тамата олтургъан къангагъа салынады. Андан сора, башха къангалагъа да, хар бирини сыйына эм намысына кёре, юлешинеди. Тамата, адетге кёре, къурманлыкъгъа алгъыш этеди, Аллахдан берекет тилейди.
Къурманлыкъдан бир кесек киеу нёгерлери бла олтургъан къангагъа да келеди. Бу къангада, башха аш-азыкъланы ичинде, базук да болады. Къурманлыкъгъа алгъыш айтылгъандан сора, жашладан бири базукну къолуна алады. Ол, этни ариу кесип, тегерекге юлешеди эм кеси да кёреди.
Бу ишде киеу нёгерлени баш борчлары – базукну сындырыуду. Бу уа аладан иги кюч-къарыу излейди, нек десенг, базук бек къаты болады. Биринчи жаш, къолуна алгъан сындыралмаса, базукну тегерекге жибередиле. Аланы орталарында эм кючлю жаш бу жумушну толтурады, базукну сындырады. Бу адет, жашланы кючлерин эм бирликлерин кёргюзтеди.
Базукну сындырыргъа тюрлю-тюрлю мадарла болгъандыла.
Биринчи мадарда, эки къол бла эки жанындан тутуб, тартыб сындырыргъа кюрешгендиле. Ол заманда, игирек бюгер ючюн, сакъал тюбге да салгъандыла. Бу мадар, кюч бла сындырыуну бир тюрлюсюдю.
Экинчи мадарда уа, жан жаулукъ бла сол къолну ал жаныны буунуна базукну жартысын къысып, экинчи жанындан онг къол бла ич жанына тартхандыла. Алай да болмаса уа, бармакъланы чалдишдириб базукну эки жанын бууунлагъа тиреб, тобукъгъа салып,
сындырыргъа кюрешгендиле. Бу мадарла, базукну сындырыуну тюрлю-тюрлю жолларын кёргюзтедиле, хар бири кесини амалы бла.
Бу сынауну жетишимли толтуруу киеуню нёгерлерини бирликлерин эмда къатылыкъларын кёргюзтеди. Сыннган базукну къууанчлы халда жумушну тамам этгенбиз дегенча, жаш тёлю орталыкъ табакъгъа салыб, таматагъа жибередиле. Таматагъа шапа хапарны келтиргенлей, базукну сындыргъан жашха махтау алгъыш этеди, анга да, аны тукъумуна да тулпар кюч тилейди эм да эсинде къаллыкъ саугъа жибереди.
Базук сындырыу – къарачай-малкъар тойну айырылмазлыкъ кесегиди. Бу адетни толтурмай къояргъа жарамайды, нек десенг, ол адетлеге сый бермеуню белгисиди эм уллу айыбха саналлыкъ иш эди. Базук маданият байлыкъны айырылмазлыкъ кесеги болгъан адетлени сакълауну, аны кибик шуёхлукъ бла жууукълукъ байламлыкъланы бегитиуню магъаналылыгъын чертеди.
Бу адетле къарачай-малкъар халкъны энчилигин сакълауда уллу магъананы тутадыла, юйюр байламлыкъланы кючлейдиле эмда хар тойда ата-бабалагъа терен магъана эмда сый берилиб тургъан энчи эмда унутулмазлыкъ иш этедиле. Базук – къарачай-малкъар той-оюнну энчи этген, озгъан заманны келлик заман бла байламлы этиб, халкъны бай маданиятын сакълаб тургъан кёб адетледен бириди.
Бу къыйын эмда кёб тюрлю жорукъну хар бир заты, къурманлыкъгъа мал сайлагъандан башлаб, сындырылгъан базук таматаны табагъына тюшгенине дери, терен магъана бла сингибди. Базукну сындырыу къуру къара кючню кёргюзгени бла къалмай, кюеу бла аны тёгерегиндеги жёнгерлери юйюр жашауну къыйынлыкъларына хазыр болгъанларыны, ала бютеу тыйгъычланы хорларгъа боллукъларыны шагъатлыгъыды.
Базук къуру кишиликни угъай, бирликни да энчи тутхучу болады, нек дегенде ол жамауат кючдю, сюекни биринден бирине бериу, ахырында жетишимге келтиреди.
Бу адет магъаналы жамауат къурулуш болуб къуллукъ этеди, таматаны сыйын эмда аны башчылыгъын бегитеди. Тамата, адет-тёрени сакълаучу эмда тойда баш къуллукъчу болгъаны себепли, ол бу ишни бардырыуда баш магъананы тутады, аны алгъышлауу бла махтау сёзлери тукъумну айныууна себеб болады эм хайыр келтиреди.
Базук сындыргъан жашха саугъа – къуру саугъа болуб къалмай, аны жамауатны аллында этген ишин мюкюл этиуню белгисиди.
Бусагъатдагъы керти затланы ичинде, кёб тюрлю ариу адетле кеслерини магъаналарын акъырын-акъырын тас этген неда тюрленген заманда, базук сындырыу адет жашауубузгъа терен кириб жашайды. Ол жаш адамлагъа кеслерини маданиятларыны тамырларына тиерге, кеслерин уллу эмда буруннгу тарыхны бир кесегича сезерге мадар бере, тёлюлени арасында кёпюрча къуллукъ этеди. Ол къуру озгъан заманны эсге тюшюрюу болуб къалмай, жангы магъанала бла оюмла бла байыкъланнган келлик заманны къураугъа тири къошулууду.
Алай бла, къарачай-малкъар той-оюн, аны базук сындырыу жоругъу – ол къуру эки сюйген жюрекни байрамы болуб къалмай, терен философия магъанадан толгъан саулай маданиятны бир кесегиди. Ол ата-бабалагъа жашауну, кючню, бирликни эм намысны белгисиди, ол тёлюден тёлюге энчилигин сакълайды. Къарачай-малкъар халкъны ариу эмда бай маданиятында аллай адетле жашарыкъдыла, теренликлери бла магъаналары бла кёллендирликдиле, сейирсиндирликдиле.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.