Къарачай-Малкъар халкъны ата-бабаларыбыз - Аланла къойгъан бир нарт сёзю барды: "Тамгъан тамчы ташны тешер". Бу-ёмюрлюк акъылмаллыкъды.
Бизге, къарачайлылагъа бла малкъарлылагъа, бу нарт сёз жетишимлеге, къатылыкъгъа жолну жарытхан жол кёргюзтген жулдузду. Ол бизге уллу ишле бир кечеде этилмезликлерин юйретеди. Ташны къатылыгъыны аллында кючсюз кёрюннген суу кезиуюнде кесини ызын къойгъанча, адам да, къадалыб, не тюрлю чырмауланы да хорларгъа къолундан келеди.
Таматалагъа хурмет этиу, иш кёллюлюк эм тёзюмлюлюк баш ташла болгъан маданиятыбызда бу нарт сёз энчи магъана алады. Ол бизге ишде тохташмазлыкъны магъаналылыгъын эсгертеди. Сюрюучю, кюн сайын сюрюуюн тау жолла бла элтген, неда уста, къадалып, омакъ накъыш тикген болса да, хар бири билгенича, къуру тохтаусуз, аз кюч бла кюрешселе да, излеген хыйсабына жетдирликлерин билдиредиле.
"Тамыб тургъан тамчы ташны тешер" - ол тохтаусуз кеси-кесин игилендирирге чакъырыуду. Табийгъат къаты, жашау а чыдамлылыкъ излеген таулада, биз хар заманда айныугъа итиннгенбиз. Бу нарт сёз бизни тохтаусуз окъургъа, усталыкъларыбызны ёсдюрюрге, кеси къарыусузлукъларыбызны хорларгъа кёллендиреди. Хар кюн сайн акъылны сауутуна къошулгъан эм гитче билимни тамчыгъы окъуна аны заман бла эрни-бурну бла толтурлукъду.
Бу акъылманлыкъ бизни юйюр байламлыкъларыбызгъа бла сабий ёсдюрюуюбюзге да сингеди. Биз туудукъларыбызгъа таматалагъа сый бериу, гитчелеге къайгъырыу, адетлени тутуу бир кере бардырылгъан иш тюйюлдю, жанны таймаздан уруннганыды деб юйретебиз. Суу тамчы ташны къурагъанча, хар кюн сайын халаллыкъ, тёзюмлюк эмда сюймеклик кёргюзтюуле кючлю юйюрню бла тыйыншлы адамны къурайдыла.
Бизни сынамладан бла къыйынлыкъладан толгъан тарыхыбызны ичинде бу нарт сёз кёллюлюкню белгиси болгъанды. Халкъыбыз ненча кере къыйынлыкъ сынагъанды, алай а, ташны аллында хорлатмагъан тамычыча, хар заманда да кесибизде андан ары да бардырыргъа, жангыдан ишлерге кюч табыб тургъанбыз. Ол ийнаныуду, бизни маданиятыбызны, тилибизни, адетлерибизни сакъларгъа аталгъан эм гитче, алай а таймаздан кюрешиу окъуна аланы жашнауларына келтирликди.
Бу нарт сёз бизни хар атламыбызны, хар кючюбюзню, хар терлеген тамчыбызны, хар къыйыныбызны багъаларгъа юйретеди. Ол эсге салады, тёзюмлюк эм тохтамазлыкъ – ол адамны тамычы кибик эм къаты ташны ичи бла окъуна кесини жолун салыргъа, муратларына жетерге эм да тарыхда кесини ызын къояргъа мадар берген шартладыла.
Бу ёмюрлени ичи бла келген акъылманлыкъ бизни табигъат бла тёгерекдеги затлагъа къалай къарагъаныбызгъа да терен сингнгенди. Биз, тауланы адамлары, гитчеликден хар суучукъну, хар терекни, хар ташны сыйларгъа юйренебиз. Нарт сёз бизге эскертеди: адамны гитче, алай тохтаусуз кючю тёгерекни тюрлендирирге боллукъду, ол жерни аяулу ёсдюрюу эсе да, неда, угъай, оюлуугъа элтген сансыз къарау эсе да. Бу акъыллылыкъгъа чакъырыуду, бизни этген ишлерибиз, ууакъ кёрюнселе да, бизни жерибизни келир заманын бирден къурайдыла, деб.
Бу нарт сёз жамауат адамланы арасында жашауда эмда бир-бири бла келишиулеринде кесини суратын табады. Ол бизге юйретеди, тюзлюк бла берилиу, ышанмауну бла терсликни къабыргъаларын бузаргъа боллукъдула. Сууну тамычысы ташны жютю мюйюшлерин акъырын-акъырын тюзетгенча, рахатлыкъгъа, бир-бирин ангылаугъа эмда жакълыкъгъа таймаздан талпыу да жамауатны кючлю эмда аны бир иннетли этерге боллукъду. Ол сёз тёзюмлю сёлешиуге, тынгыларгъа эм эшитирге хазырлыкъгъа, атлам-атлам келишиуге элтген ишле излерге чакъырыуду.
Бу нарт сёз умутну белгисиди. Тюнгюлюу кезиуледе, кючле таркъайгъанда, муратха уа жеталлыкъ жокъду дегенча, ол бизге шыбырдайды: "Хорлатма. Мындан ары да бар. Тамычы тама-тама, таш да кесин хорлатыр".
Ол бек къыйын борчланы окъуна, алагъа тохтаусуз жууукълашсала, тамамларгъа боллугъуна ышаныулукъ береди. Алгъа хар гитче атлам, хар хорлагъан тыйгъыч, хар гитче кюч-ол биз сыйлы нюзюрге жууукълашханыбызны эсгертиуюдю.
Алай бла "Тамыб тургъан тамчы ташны тешер " – бош сёз тюйюлдю, ол жашауну аууздан ауузгъа, жюрекден жюрекге берилген жоругъуду. Ол бизни жашауубузну не тюрлю жанын да сингдиреди: энчи излемледен башлаб жамауат къуралышлагъа дери, табигъатха къараудан башлаб, келлик тёлюню юйретиуге дери. Бу ёмюрлюк эсгертиудю тёзюмлюкню кючюн, тохтамазлыкъны багъасын эмда эм адебли, алай а арымагъан кючлени окъуна дунияда унутулмазлыкъ ыз къоюб, бир тамчы суу ташны тешгенча, кесини кёрюнмеген, алай а хорланмазлыкъ кючюн кёргюзюб, сейирлик ишле этерге къолундан келлигин.
Керти да бу кёрюнмеген, алай а хорланмазлыкъ кючню ичинде бизни жашауубузну эм терен магъанасы барды. Ол бизни гитчеге сан этмей къояргъа, борчну уллулугъуна тюнгюлмезге юйретеди. Хар тамчы, жыгъыла келиб, тас болуб къалмай, ол кесини ызын къояды. Аны кибик, хар ашхы сёз, хар халал иш, ёсюмге аталгъан хар такъыйкъа да бир уллу затха тамал къураб, жыйылады.
Узакъ болжаллы мурат салыу бла алгъадан билиу багъаланнган маданиятыбызда бу нарт сёз жол кёргюзтеди. Ол бизни бюгюннгю кюннге угъай, тамблабызгъа да къараргъа юйретеди.
Сюрюучюню къолайлыгъы кезиулю кюч бла тюйюл, кюнден-кюннге байламлы болгъанын билгенча, хар бирибиз да ангылагъанча, халкъыбызны, жерибизни, сабийлерибизни келир заманлары хар кюнден, хар тамычыдан да байламлыды. Бизни бюгюннгю ишлерибиз аланы дунияларын къурагъанларын ангылаугъа келир тёлюлени аллында жууаплы болургъа чакъырыуду бу.
Биз билебиз, адам не кючлю болса да, жангыз, деменгили тауланы ортасында жашау эталмаз. Алай а, кесини тынчлыгъы бла тохтамазлыгъы бла мардасыз уллу кюч алгъан тамычыча, адам да, башхала бла биригиб, тёзюмлюлюк бла тохтамай кюрешиб, жеталмазлыкъ затха жетерге къолундан келеди. Ол жамауат урунуу бла бир-бирине болушууну философиясыды, анда хар ким кесини, аз болса да, юлюшюн къошады, биргелей ол тёлеуле да бир деменгили зат къурайдыла.
Бу нарт сёз – ол тёзюмлюкню дерсиди, эсеблени сакълай. Биз, таулула, табийгъатны ашыкъмагъанына юйреннгенбиз. Урлукъла акъыртын ёседиле, таула минг жылла бла къураладыла. Адамны жашауунда да алай, кюч салыуну керти хайырлары терк-терк кёрюнмейдиле. Нарт сёз бизни ийманыбызны тас этмезге, алгъа барыу болмагъанча кёрюнсе да, къолубузну энишге иймезге юйретеди. Ол эсге салады, иш кеси аллына багъалыды эм ташны юсюне тюшген хар тамычы, тешик алыкъын кёрюнмеген эсе да, муратха жолну бир кесегиди. Бу философияды, тохтаусуз баргъанны эм ишге ийнаныуну, жаланда ахыр эсепге ийнаныуну.
Алай бла бу нарт сёз бизни къылыгъыбызны къурайды, бизни багъаларыбызны белгилейди эм бизни ишлерибизни тюз этеди. Бу ёмюрледен бери болгъан эсгертиудю, керти кюч ол сагъат заманда тюйюл, тохтаусуз кюреш эм алгъа барыуда болгъанын.
Ол эм къаты ташны, эм гитче тамычы окъуна тешип, кесини кючюне, дунияны тюрлендирирге къолундан келгенине ийнаннганыны жырыды. Тёлюден тёлюге кёче баргъан акъылманлыкъны тауусулмазлыкъ шауданы да бу зат бла байламлыды.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.