Къарачай – малкъар нарт сёзле - ала тёлюлени байлагъан жашау халыды. Ала миллетни бютеу маданияты, адеб-намыс жоллары, тин сыфаты суратланнган багъалы мюлкге ушайдыла. Бу къысха, алай уллу айтыулада ата-бабаланы акъылманлыкълары, дуниягъа къараулары, игиликни, аманлыкъны, борчну, намысны эм сыйны юсюнден оюмлары да барды. Ма аны ючюн ала аууздан-ауузгъа, тёлюден тёлюге ёте, ёмюрлюк жашаугъа тийишлидиле.
Халкъ акъылманлыкъны аллай инжи бюртюклеринден бири: «Мурат-умутдан, умут-эсебден, эсеб-болумдан»деген нарт сёздю. («Мечта от надежды, надежда от плана, план от возможности»).
Бу тынч сёзле къарачай-малкъар халкъны ёмюрледен келген адетлери бла сингнген терен философияны билдиреди.
Бу нарт сёзню къарачай - малкъар маданиятха бла дуния къарамгъа таяна тинтейик:
Биринчи кесеги - "Мурат-умутдан".
Къарачай – малкъар маданиятда умут, зат этмей сакълау тюйюлдю, игиге тири талпыуду. Умут бийик кючлеге, тюзлюкге, къыйынлыкъладан сора женгиллик болмай къалмазына ийнаныу бла къысха байламлыды.
Мурат-ол келлик заманны кёзге кёрюннген сыфатыды, ол учундургъан да, тюзетген да этеди. Бош сёзле бла айтханда, адам неден да бек сюйсе, не затха итинеди, не ючюн жашайды.
Умутсуз мурат-ол бош тауушду эм муратсыз жашауду. Ата-бабала умутну толтургъан, анга кюч берген ышаныу болгъанына ийнана эдиле. Бу аланы къаты табийгъат болумланы эм тарых сынауланы аллында чыдамлылыкъларын кёргюзтеди. Бек къарангы заманлада да, хар зат тас болгъанча кёрюннгенинде, таулула иги келлик заманнга ышаныб кюч алгъандыла, ол да аланы жашау болумларын, рахатлыкъларын, тынчлыкъларын муратларына жетдиргенди.
Экинчи кесеги - "Умут-эсебден" (эсеб-план):
Былайда къарачай-малкъар философияны баш жанларындан бири – ишлеу бла эсеб салыуну магъаналылыгъы жашырылыбды. Эсеб бла бегитилген умут керти кюч болады. Жаланда ышаныу азды, ачыкъ атламла этерге керекди. Эсеб - ол муратны толтуруугъа жол табады, ол алгъа эслеп барыуду. Хар атлам сау къалыр ючюн магъаналы болгъан тёрели жамауатда эсеб салыу бек керекли эди. Къышха хазырланыу, той-оюн этиу неда тукъумну сакълау болсун, хар зат да иги сагъыш этиб, эсеб къурауну излегенди.
Бу жорукъ халкъны ишчилигин эмда узакъ къарамын кёргюзтеди, ол жашауда хар заманда оюмлу жолгъа тырмашханды.
Оюмлу эсебге таяннган умут ышаныулукъ бла кюч береди, чырмауланы хорларгъа онг береди.
Ючюнчю кесеги - «Эсеб-болумдан».
Нарт сёзню ахыр кесеги жашауну тюз халда кёрюу бла сакълыкъны чертеди. Эсеб керти затлагъа, алай деген шартлагъа, мадарлагъа эмда усталыкълагъа таяныргъа керекди. Кертиликни эсге алмай, хауа къалала ишлерге жарамайды. Онгла-бизге берилген затладыла, биз хайырланыргъа боллукъбуз. Таулула, табигъат бла келишиб жашаб, аны жорукъларын, кючлерин бек ариу ангылагъандыла. Ала къачан къоркъуулу болургъа, къачан сакъ болургъа билгендиле. Онгланы эсге алып этилген эсеб толу болады.
Ол салыннган муратлагъа итинмей, болгъан мюлкге таяныб, алагъа жетер ючюн таб жолланы таба билген халкъны акъыллылыгъын кёргюзтеди.
Алай бла, «Мурат-умутдан, умут-эсебден, эсеб-болумдан» деген айтыу къарачай-малкъар философияда муратха жетиуню толу жоллугъун белгилейди:
Хар зат да муратдан башланады – игиге, тюрлениулеге ийнаныудан.
Бу ышаныу, къаратон къалмаз ючюн, эсеб бла бегитилирге керекди – ачыкъ ишле, оюмлу алгъа къарау бла.
Эсеби кеси уа жашаугъа тюз халда къарау бла, мадарлагъа-керти мадарлагъа, болгъан мюлклеге эмда усталыкълагъа таяннган болургъа керекди.
Бу нарт сёз къуру акъыл юйретиу бла къалмай, саулай жашау философияды, ол юйретеди:
Муратла табаргъа эм аланы толтурургъа итинирге.
Къайдан эсе да бирден келликди деб сакъламазгъа, кеси муратларына жетер ючюн тири ишлерге.
Кючюнге, онгунга да аяулу багъа берирге эм ышаныргъа.
Жетишим сени кючюне бла тюз эсебине кёре болгъанын ангыларгъа.
Бу акъылманлыкъ къарачай-малкъар жашауну, сабийлени ёсдюрюуден башлаб, мюлк жюрютюуге эмда тукъум сакълаугъа дери, хар не жаны бла да синнгеди. Адетде болгъаныча, жамауатда хар бир адам кесини ишин эте эди, бирликде жашау болум энчи жууаблылыкъгъа кёре эди, бу сынжырны ангылау бек магъаналы эди. Жаш адамгъа гитчеликден окъуна умутла этерге юйретгендиле, алай аны бла бирге анга иш кёллюлюкге бла эсеб усталыкъгъа юйретгендиле. Анга ангылатдыла, не бек жигит муратыбыз да толмазлыкъ болгъанын, къыйын иш бла эмда керти болумладан чыкъгъан оюмлу атламла бла бегитилмеселе.
Ёмюрледен келген саугъатланы ичинде, бу нарт сёз ата-бабалагъа эмда аланы сынамларына терен хурмет этиуню кёргюзтеди.
Кёб къыйынлыкъланы сынагъан абадан тёлюле жашаугъа оюмлулукъ бла акъыллы къарауну магъаналылыгъын хар заманда да чертгендиле. Ала билгендиле, оюмсуз ишле къыйынлыкъгъа келтирликлерин, иги къуралгъан ишле уа, не къыйын болумлада да, жетишимли болургъа боллукъларын.
Бу нарт сёзде "намыс"бла "сый"деген ангыламла бла къаты байланыбдыла.
Адам, мадарына кёре эсеб къураб, аланы толтурургъа кюрешген жамауатда намысын эм сыйын кетюреди. Ол кесини жууаблылыгъын, жетгенлигин эмда жамауатны тыйыншлы адамы болургъа болумун кёргюзтеди. Ол огъай эсенг, умут бла да, хыйсаб бла да, керти мадарла бла да бегитилмеген, болмазлыкъ умутланы дуниясында жашагъан адам кесини намысын эм сыйын тас этерге боллукъду.
Алай бла, «Мурат-умутдан, умут-эсебден, эсеб-болумдан» деген нарт сёз къуру сёз жыйыдыкъ болуб къалмай, тёлюден тёлюге кёче баргъан къарачай – малкъар акъылманлыкъны магъанасын ачыкълайды.
Ол бизге къуру умут этерге угъай, ишлерге да юйретеди, жаланда ышаныргъа угъай, эсеб салыргъа да, жаланда сюерге угъай, онгларыбызны аяулу багъаларгъа да юйретеди. Анда жашауну терен философиясы барды, ол адам кесини жолун табаргъа, къыйынлыкъланы хорларгъа эм жетишимге жетерге болушады, аны бла бирге кесини тамырларына бла адетлерине кертичилей къалады. Ол ата-бабаланы ёмюрлюк билдириулериди, ол туудукълагъа жолну жарытханлай барады, кеслерини муратларына итиниуде урунууну, акъылны эм жашауну тюз халда кёрюуню къыйматын эсгертеди.
Хурмет эм, Баразланы Владимир.