Кавказны арасында, таула кёкге тийиб, суула уа ёмюрлени ичи бла сууларын элтген жерде, акъылманлыгъы заман бла, уста темирчини къылычыча, биленнген халкъ жашайды.
Бу ариу тауланы ортасында къарачайлыла бла малкъарлыла тёлюден тёлюге жашауну багъалы дерслерин бередиле. Аллай дерследен бири: "Тюшген алтын табылыр, озгъан заман табылмаз" деген нарт сёздеди.
Бу айтым бош сёзле жыйымы болуб къалмай, ол сау философияды, таулуланы ниетлерине, дуниягъа, кеслерине эм мюлклерине къарауларына сингипди. Аны теренлигин ангылар ючюн, къарачай бла малкъарны адет-тёрелерини дуниясыны ичине кирирге керекди.
Таулугъа алтын хар заманда энчи магъаналы болгъанды. Ол байлыкъны белгиси болуп къалмай, усталыкъны, ишчиликни, къолайлыкъны белгисиди. Ата-бабаладан тюшген алтын къуру багъалы зат болуб къалмай, юйюрню тарыхыны бир кесеги, тёлюлени арасында байламлылыкъ болгъанды.
Алтынны тас этиу, сёзсюз, бушуу боллукъ эди, алай жарсыу тюйюл эди. Алтын – ол багъалы затды, аны ишлеб табаргъа боллукъду.
Алай заман... Таулугъа заман къуру секундла бла такъыйкъа бир бири ызындан баргъан бла къалмайды. Бу жашау кеси, аны агъымы, аны магъанасыды. Къарачай-малкъар маданиятда заман сыйлы, тыйылмазлыкъ затча ангыланады. Хар такъыйкъа - ол багъа берирге эмда акъыл бла хайырланыргъа керекли саугъады.
Заманны къыйматын таулу терен ангылайды. Хар кюнню биринчи таякълары бла ол мал кютерге, жер сюрюрге, юй ишлерин толтурургъа кюрешеди. Ол хар сагъат сайын къыйыны хайыр келтиргенин, юйюрю къалай кючлю бола баргъанын, жамауаты да къалай айный баргъанын кёреди. Юйюр – миллетни тамырыды. Жууукълары бла, сабийлери бла, ата-аналары бла бирге ётген заман – бек багъалыды. Ол заман – юйретиуню, акъыл бериуню, тукъум байламлыкъланы бегитиуню заманыды.
Таматала, акъсакъалла – акъылманлыкъны жашау китапларыдыла. Аланы жамауатда сынамлары бла билимлерин сингдире айланнган заман – ол миллетге багъасыз саугъады. Ата-бабаларыны, адет-тёрелени, тюз жашауну юсюнден эсде туталла, жаш тёлюню юйретедиле.
Таулу, ата-бабаларын, этген жигитликлерин, этген кесаматларын эсинде тутады. Ол биледи, озгъан заман – бусагъатдагъы эм келлик заманны тамырыды. Эсни сакълаугъа, бир тюрлю тарыхны окъуугъа къоратылгъан заман – ол келлик заманнга алгъа къарауду.
"Тюшген алтын табылыр, озгъан заман табылмаз" деген нарт сёз, жашауну хар такъыйкъасына эс бурургъа, аны аяулу тутаргъа чакъырады бизни. Ол бизни шёндюгю заманны багъаларгъа юйретеди. Бюгюн этиллик ишни артха салмазгъа. Бош даулашлагъа, кёлкъалдылагъа, сокъураныулагъа заман къоратмазгъа.
Керти сыйлы эм магъаналы иш не болгъанын ангыларгъа. Байлыкъ келеди, байлыкъ кетеди, алай ахлуларыбыз бла бирге урунууда эмда окъууда ётген заманыбыз ёмюрлеге къаллыкъ затды.
Биз бир тюрлю ырысхы багъасын тас этген эсек, аны жангыдан къураргъа боллукъбуз. Алай заманыбызны бош жиберген эсек, энди аны къайтарыргъа амал жокъду. Аны себепли озгъан замандан дерсле алыргъа керекди, келир заманда халатла къайтарылмаз ючюн.
Хар кюнню магъана бла, насыб бла толтурургъа. Жашауну агъымы бла кетип бармазгъа, аны къурауда, аны магъаналы этиуде тири болургъа тийишлиди.
Жашауну къысхалыгъын, хар бирибизни да жер юсюнде къонакъ болгъаныбызны унутмазгъа. Эм бу ангылау хар ётген кюннге, хар такъыйкъагъа энчи магъана береди.
Къарачай-малкъар адетлени, тёрелени арасында, бу нарт сёз жашауубузну кёп жаны бла ачыкъланады.
1. Сабийлени юйретиуде: Гитчеликден таматалагъа, ишге, сёзге хурмет берирге, юйюрде ётген заманларын багъаларгъа, юй жумушлагъа болушургъа, окъургъа юйретедиле. "Иш болса, бош булджуулагъа заман къоратмазгъа", - деб, ата-ана балаларына кёб айтадыла. Аланы жашаугъа жауаплы къараргъа, хар такъыйкъаны магъаналы хайырланыргъа ангылау саладыла.
2. Байрамла бла адетлени бардырыуда: Хар ишни – той, сабий тууууну, асырауну – кесини заманы, къаты жоругъу, энчи адетлери барды. Бу адетлени хар кезиую да терен магъанадан толуду, заман бла эс бурууну излейди. Ашыкъмазгъа, адет-тёрелени сансыз этерге жарамайды, нек дегенде ол ата-бабаланы эсгериуге, тукъумну кючлендириуге, маданият хазнаны сакълаугъа жораланнган кезиудю. Бу, заманны къыйматын адет-тёрелени сакълау бла байламлы этеди.
3. Сёзге къарагъанда: Таулугъа сёз бош таууш тюйюлдю, кючдю. Сёз – ол толтурулургъа керек болгъан сёздю. Бош ушакълагъа, тиллеге эм ётюрюклеге къоратылгъан заман тас болгъанды деп саналады. Ишни сёзю, акъыл сёзню, игиликни сёзю багъаланады. Сёзню къыйматын ангылау, заманны да къыйматын ангылау бла бирге келеди.
4. Табийгъатха къарагъанда: Таула, черекле, агъачла – ол таулуну юйюдю, аны багъыучусуду. Табийгъатда, аны бла келишиуде ётген заман – ол сагъыш этерге, кюч-къарыу алыргъа, дуния бла биригирге заманды. Табигъатха къайгъырыу, анга аяулу къарау да заманнга, келлик тёлюлеге да сый бериудю. Табийгъатны сакълау – келлик заманны сакълауду.
"Тюшген алтын табылыр, озгъан заман табылмаз" – бу бош эсгертиу тюйюлдю, ол ишге, ангылаулу жашаугъа чакъырыуду. Бу эсгертиудю хар такъыйкъа багъасыз болгъанын, хар кюн сайын – ол магъаналы, огъурлу затны этерге амал болгъанын, ол зат бу дунияда ыз къоярыкъды дегенни ангылатады. Ол акъылманлыкъды, бизге толу жашау этерге, болгъан затха багъа берирге эм кетгенине сокъуранмазгъа юйретеди. Тас болгъан алтынны окъуна табаргъа боллукъду, алай озгъан заман – бир заманда къайытмазлыкъ ишди. Кавказ таулада тёлюден тёлюге кёче баргъан эм терен кертилик андады.
Хар бир такъыйкъа, хар бир сагъат – ол бизни жашауубузну бир кесегиди. Ол кесекни къалай толтурабыз, ол бизни келлик заманыбызны белгилейди. Таулуну жашауунда, адетлеринде, ахлулары бла байламлыкъларында бу кертилик тереннге киргенди. Заманны къыйматын ангылагъан адам, хар кюнню, хар ишни да магъаналы эм заманында этерге кюрешеди, кеси бла бирге жамауатны да алгъа барыргъа юйретеди. Ол, кеси жашаууну къысхалыгъын билип, аны толу, файдалы этерге кюрешеди, келир тёлюлеге да иги юлгю болургъа.
Аллаху Тагъаля къарачай-малкъар халкъны хар келечисине, жашаууну ахырында: "Маннга жиберилген заманым бошуна кетмегенди, мен тарыхда ызымы къойгъанма", - дерге мадар берсин. Амин!
Хурмет бла, Баразланы Владимир.