Бизни таулада заман бла байламлы болмагъан, женгил тюрлениулеге жууукълашмагъан бир керти зат барды. Бу кертилик – адамлыкъны юсюнденди. Бизни къарачай-малкъар ёмюрледен келген адет-тёреле бир затха юйретедиле: не къуллукъда, не властда да болсанг да, бар адамлача бол, бир заманда да кесинги къалгъанладан ёрге кётюрме.
Сагъыш этигиз, къуллукъ неди? Ол жаланда бу дунияда кийгенибиз болжаллы кийимледиле. Бюгюн сен-тёппеде, тамбла – ёзенде. Алай хар заманда да сени бла къалгъан, сени керти бай эм сыйлы этген, сени адамлыгъынгды.
Тауланы къаты болумларында жашагъан ата-бабаларыбыз керти шуёхлукъну, бир бирге болушууну эм хурметни багъасын биле эдиле. Кеслери жангыз тауланы хорламазлыкъларын, къыйынлыкъда уа бирем-бирем чыдаялмазлыкъларын ангылагъандыла. Аны ючюн ёхтемлик, башхаланы башларындан къарау, алагъа тыш эдиле. Ала адеплиликни, ишчиликни эм болушлукъгъа келирге хазырлыкъны багъалагъандыла.
Къарт аталарыбыз бла къарт аналарыбыз бир-бирлерине къалай къарагъанларын, къалай бир бирни тутханларын эсигизге тюшюрюгюз.
Сыйсыз сёзлеге, неда сансыз этиуге жер жокъ эди. Хар адамны, къарт болсун, жаш болсун, кесини орну, сыйы да бар эди. Таматалагъа хурмет этиу, сабийлеге къайгъырыу - ол жаланда жорукъ тюйюлдю, бизни жашауубузну мурдоруду. Алай бу хурмет сокъур тюйюл эди. Ол тутхан къуллугъуна угъай, акъылманлыкъгъа, сынамгъа бла халаллыкъгъа таяннганды.
Биз таулула барыбыз да бир жерни сабийлерибиз, бир кёкню тюбюнде жашайбыз. Кийимде, берекетде, болумда башхалыкъла – ала жаланда тыш къапладыла. Ичибизде биз барыбыз да бирчабыз, бир кибик сезимле, къууанчла эм жарсыула бла. Аны ючюн, бизни деменгили тауларыбызны орталарында, кесин башхадан игиге санаргъа кишини да эркинлиги жокъду.
Адамлыкъны жоругъуна сыйыныб, кесин таб жюрютюу - къарыусузлукъ тюйюлдю, кючдю.
Бу хар кимни къайдан чыкъгъанына да къарамай багъа бере билиудю. Адамлыкъ - тынгыларгъа, ангыларгъа, къайгъырыргъа хазырлыкъды эмда кесини халатларын ангыларгъа, башхаладан юйренирге онгду.
Биз кесибизни башхаладан бийик этсек, орталыкъда къабыргъала ишлейбиз. Биз дуниядан, адамладан, аланы сынамлары бла акъылманлыкъларындан айырылабыз.
Адамлыкъны биринчи жерге салсакъ, бар эшиклени ачабыз. Биз кёпюрле къурайбыз, ала бизни башхала бла байламлыкъны къаты, жашауубузну да толуракъ этедиле.
Къуллукъла бла статусла – ол жашауну басхычында атламладыла. Ала бизге болжаллы власть неда онглукъ берирге боллукъдула, алай а ала бизни болумубузну белгилемейдиле. Бизни шартыбыз-ичибизде ким болгъаныбыз, башхалагъа къалай къарагъаныбыз, жашауубузну къалай жашагъаныбыз. Эм бу ич магъана, бизни адамлыгъыбыз, бизни керти байлыгъыбызды.
Ата-бабаларыбызны дерслерин эсде тутайыкъ. Жюреклерибизни ачыкъ этейик, хар адамгъа да хурметли болайыкъ эмда болушлукъну къолун узатыргъа хар заманда хазыр болайыкъ. Нек дегенде адамлыкъ тауларыбызны ёмюрлюк жоругъуду, ол бир заманда да эски болмаз эм кесини кючюн тас этмез. Бизни, биз этген, ёмюрлюкге да бизни бла къалгъан олду.
Бизни маданиятыбызны хар бир жанын, бешик жырдан башлап, къабыр адетге дери ётдюрген адамлыкъны, ма бу дайым магъанасы. Бизни таурухларыбыз бла нарт эпосларыбызда жигитле аланы байлыкълары эмда властлары ючюн тюйюл, жигитликлери, тюзлюгю, чомартлыкълары ючюн эмда неден да алгъа адамлыкълары ючюн махтаулукъ табыладыла. Нарт жигит, не кючлю болса да, намысын тас этеди, къарыусузгъа уллу кёллю, сансыз эте эсе. Аны кючю, къуру халкъны жакълаугъа, тюзлюк бла огъурлулукъгъа къуллукъ этсе багъалагъандыла.
Адетлерибизни эсибизге тюшюрюгюз. Ала бизни къонакъбайлыкъгъа юйретмеймидиле? Бир жолоучу, болумуна да къарамай, бизге бек сыйлы къонакъ кёрюнеди. Огъесе ала бизге таматалагъа сый берирге, гитчелеге къараргъа, термилгенлеге болушургъа буюрмаймыдыла?
Бу жорукъланы биреулен эсине келиб къураб къоймагъанды. Ала жашауну кесинден, хар кимге да бойсунуп тургъан болумлада жашаргъа эм айныргъа кереклисинден ёсгендиле. Бу затланы барысыны да тамалында биз барыбыз да кёрюнмеген шартла бла эм адам улу бла, аны кёрюнмеген кёрюнюулери бла байламлы болгъаныбызны терен ангылау барды.
Бизни адетдеги усталыкъларыбызда да, кюйюз сокъгъанлыкъ, темирчи иш болсун, бу философия эсленеди.
Уста кёргюзтюрча байлыкъгъа итинмейди, жарашыулукъгъа, кёз бла жанны къууандыргъан ариулукъгъа, деменгилиликге эм чыдамлылыкъгъа итинеди. Ол кесини ишине кёлюню бир кесегин эм этген ишине сыйын салады. Ол бош зат тюйюлдю, ол адам къолларыны жылыуун эм тёлюлени акъыллылыкъларын ичинде жюрютген билдириудю.
Жамауатны тамалы болгъан юйюрюбюзде ол философия тёлюден тёлюге кёче барады. Ата-анала сабийлени къуру окъургъа, жазаргъа юйретген бла къалмай, намыслы адамла болургъа, таматаланы сыйларгъа, гитчелеге болушургъа, тюз иннетли эмда тюз болургъа юйретедиле. Керти байлыкъ алтын – кюмюш тюйюлдю, адамлыкъны ичине сыйыныб жашаргъа, деб юйретедиле. Сабийлеригизге къояргъа боллукъ эм багъалы мюлк рысхы тюйюл, адамлыкъдан толгъан тыйыншлы жашауну юлгюсюдю.
Аны себепли бийик даражагъа жетген, эркин, ачыкъ, тамырларын унутмагъан, адеп-къылыкъны сансыз этмеген адамны кёрсек, биз айтабыз: "ма ол керти адамды!"
Биз аны къуллугъу ючюн угъай, адамыгъалыгъы ючюн багъалайбыз. Нек дегенде къуллукъла бла статусла тау туманлача келип кетгенлерин билебиз, алай адамлыкъ, ёмюрлюк тёппелеча, тюрленмей къалады. Ол-бизни жашауда жулдузубузду, аманлыкъдан къоруулаучубузду, керти насыбха жол кёргюзген чырагъыбызды. Биз ол акъылманлыкъны жюреклерибизде сакъласакъ, тауларыбыз да сюелирле, халкъыбыз да айныр.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.