Россиядә чыпчыкларның бөтенроссия исәбен алу елга ике тапкыр – февральдә һәм август аенда уздырыла. Бу эшне белгечләр, волонтерлар башкара
Орнитологлар хәбәр итүенчә, чыпчыкларның ике төре киң таралган – йорт һәм басу чыпчыклары. Әмма соңгы егерме елда йорт чыпчыкларының саны азайган. Бу хәл Татарстанда гына түгел, бөтен ил буенча шулай. Орнитологларны бу факт гаҗәпкә калдырган. Шуның кадәр күпсанлы кошлар тик торганда ничек кимергә мөмкин?! Аларны аулаучы юк, чир таралып та кырылмадылар. Үзеннән-үзе шулай килеп чыккан, димәк.
– Бу төр кошларның кимүенең сәбәпләре бар. Ул – популяция дулкыннары. Гади итеп әйткәндә, бертөрле кошларның саны арта, шул ук вакытта икенчеләренең саны кими. Берникадәр вакыттан соң, киресенчә, артканнары кими, ә азайганнары күбәя. Икенче сәбәбе кеше факторы белән бәйле дип әйтергә була. Йорт чыпчыгы күбесенчә шәһәрдә һәм авылда яши. Алар бөртеклеләр белән туклана. Шәһәр паркларын хәзер гел карап, үләнен чабып, карт агачларны кисеп торалар. Үлән орлык бирергә өлгерми, димәк, чыпчыкка азык калмый. Чүплекләрдә дә әллә ни туклана алмыйлар. Чүп контейнерларының күбесе каплаулы. Чыпчыклар элек карт агачларның кәүсәләрендә тишек табып, шунда оялыйлар иде. Иминлек максатыннан хәзер агачларны кисәләр, шуңа кошларга ояларга урын калмый. Йортларның чормалары да ябылды. Яңа йортлар бетон белән пыяладан гына тора, тишек-тошыклары юк, – ди ТР Биологик ресурслар буенча дәүләт комитетының Мөслим бүлеге җитәкчесе Владимир Муринов.
Без укыган чорда балалар яз көне кош оялары ясап элә иде. Ул гадәт шәһәрдә бетсә дә, Мөслимдә әле яши. Бу да чыпчыкларны саклап калырга ярдәм итә, дип саный белгечләр. Чыпчыклар кимү проблемасына игътибарны арттыру йөзеннән, белгечләр йорт чыпчыкларының мониторингын алып бара башлаган. Соңгы берничә елда аларның саны арту күзәтелә икән.
– Чыпчыкларның бөтенроссия җанисәбен үткәрү – экологик-агарту акциясе. Ул биотөрлелекне саклау мәсьәләләренә игътибарны җәлеп итүне генә түгел, ә Россиядә басу һәм йорт чыпчыкларының саны һәм торышы үзгәрүдәге тенденцияләрне ачыклауга да юнәлтелгән. Мондый массакүләм исәпкә алулар зур территорияләрне колачларга мөмкинлек бирә. Без икеләтә файда алабыз: орнитологлар мәгълүматка ия була, катнашучылар яңа белем туплый, шул ук вактта бу тагын бер тапкыр саф һавада булу һәм туган як табигате белән танышу мөмкинлеге дә, – ди Владимир Муринов.
Чыпчыклар тупланган урыннарны табу өчен, куе куаклыкларны ачыкларга кирәк, чөнки кошлар шундый урынга тартыла. Бу урынның координаталарын теркәргә, кошларны фотога төшерергә һәм, нинди төр булуын исәпкә алып, санын исәпләргә кирәк.
Бу мәгълүматны махсус сайт аша орнитологларга тапшырырга кирәк.
– Чыпчыкларга, гомумән, кошларга тозлы яисә тәмләткечләр һәм консервантлар кушылган, шулай ук термик эшкәртелгән, әйтик, кыздырылган көнбагыш бирергә ярамый. Кышкы чорда чыпчыкларны ашату өчен иң кулай ризык – югары калорияле азык. Мәсәлән, уртача зурлыктагы яки вак көнбагыш орлыклары. Алар кыздырылган һәм тозлы булырга тиеш түгел. Чистартылган көнбагыш орлыклары да бирергә мөмкин. Шулай да чыпчыкларның төп рационы – тары. Басу чыпчыклары ризыкны табигатьтә дә таба ала, ә йорт чыпчыклары кеше яшәгән урыннарда гына яши. Шуңа күрә алар популяциясенең уңышы күпмедер дәрәҗәдә кешеләрнең ашатуыннан да тора, – ди белгечләр.
Римма Афзалова видеосы, Владимир Муринов фотолары.
Лилия Шәймиева.