Къарачай-Малкъар халкъ нарт сёзле – таулуланы жашау сынамларыдыла, аланы акъылманлыкъларыдыла. Ала бизни адетлерибизде эмда философиябызда терен тамырланнгандыла, хар таулуну жашауунда деменгили жол кёргюзтедиле. Кеслерини ачыкъ магъаналарындан сора да, ала "тизгинлени арасында" окъулгъан жазылмагъан магъананы да жюрютедиле. Бюгюн биз аллай бир нарт сёзню тинтейик: «Мал келир, кетер, бет къалыр».
Биринчи кесеги былай айтады: "Мал келир, кетер".
Бизни тау жашау болумузда, хар кюн сайын сау къалыр ючюн кюреш болгъан заманда, мал хар заманда да берекетни, жашауну мардасы болгъанды. Табийгъат къыйынлыкъла, ауруула, жортууулла – бу затла барысы да бир кечени ичинде адамны ырысхысын сыйырыргъа боллукъ эдиле. Нарт сёзню бу кесеги бизни ырысхыгъа байланмазгъа, аны жашауну магъанасы этмезге юйретеди. Ол эсге салады: байлыкъ – жангыз бир мадарды, кесини энчи мураты болмаса. Бюгюн сен байса, тамбла – жарлы болургъа боллукъса, ол да сени болумунгу белгилерге керек тюйюлдю.
Нарт сёзню экинчи кесеги: "Бет къалыр" – мында букъдурулгъан магъанасы барды.
Къарачай-малкъар маданиятда "бет" бош сёз тюйюлдю. Бу хурметни, намысны, асыллыкъны, кесине эм тёгерегиндегилеге хурмет этиуню белгисиди. Бу "бет" да бир сагъатны ичинде угъай, жылла бла, урунуу бла, адамлагъа эмда жашаугъа къарау бла ачыкъланады. Ол-кёзге кёрюнмеген бир затды.
Бу нарт сёз иннет байлыкъны, ырысхы багъалыкъладан онглулукъларыны юсюнден терен философия оюмну кёргюзтеди. Бети болгъан адам, кесине ётюрюк айтыргъа, тил этерге, сатаргъа бир заманда да эркинлик берлик тюйюлдю. Ол сёзюне керти болур, ол анга заран келтирсе да. Ол къарыусузну сакъларыкъды, къоркъуулу болса да. Ол таматаланы сыйларын кёрлюкдю, ала бла келишмесе да. Кеси керек болса да, ол къонакъбайлыкъ этерикди. Бу ишле – къуру огъурлулукъну кёргюзтюу бла къалмай, ич кючню, «бет» деген магъананы тутхан иннетни тутхучлугъун кёргюзтюудю.
Бетни тас этиу – ол бош айып тюйюлдю, ол эр кишиге ёлюмдю.
Бет – ол намыс, ышаныулукъ, болушлукъдан къуру къалмауду. Адамны чексиз байлыгъы болса да, тас болгъан бетин ызына къайтаралмаз. Байлыкъны тас этерге да боллукъду, къайтарыргъа да боллукъду, а «бет» а не барды, не жокъду. Аны сатып алыргъа жарамайды, анга жаланда тийишли болургъа боллукъду.
Алай бла «Мал келир, кетер, бет къалыр» деген нарт сёз бош айтым тюйюлдю. Ол къарачайлыланы бла малкъарлыланы халларын, дуния къарамларын, жашау халларын къурагъан намысны жоругъуду. Бу сёз адамны керти байлыгъы – жаны, бети, таза аты болгъанын, къалгъан бары да озгъан заманнга кетгенин эсгертеди. Ол – намыс бла адамлыкъ неден да алгъа багъаланнган, тийишли эм магъаналы жашаугъа жол кёргюзтген жулдузду. Бу сёзле къуру ташда кесилген сёзле тюйюлдюле, ала халкъны сау тебиую, солууу, бузулмазлыкъ кесаматыды.
Бу нарт сёзде, байлыкъны къуууу – ол заманны бла кючню бош къоратыуду, деп эсге салады. Керти насыб бла зауукълукъ ырысхыгъа иелик этиуден келмейди, тюз иннет бла жашагъанынгы, атынг таза эмда айыбсыз болгъанын ангылагъандан келеди. Бу ич тынчлыкъды, аны бир ахча бла да сатыб алаллыкъ тюйюлсе.
Бусагъатдагъы дунияны болумунда, багъала кёб кере бузуладыла, ырысхы уа тин дуниядан асламыракъ болгъанда, бу нарт сёз бютюнда магъаналыды. Ол бизни тохтаргъа, керти магъаналы затны юсюнден сагъыш этерге эм да «бетибизни» тас этмез ючюн, сынаулагъа бой салмазгъа чакъырады.
Ол халкъны керти кючю аны байлыкъ кёргюзюмлеринде тюйюлдю, адеб-намыс жорукъларында, жаныны тазалыгъында, сыйыны деменгилилигинде болгъанын эсгертеди. Ма аны ючюн къарачайлыла бла малкъарлыла кеслерини тарыхларына, адетлерине, ата-бабаларына къайгъылы къарайдыла. Бу айтыугъа кёре, ата-бабаларыбыз къуру кеслерини ырысхы байлыкъларын къойгъан бла къалмай, тин байлыкъларын – таза атларын, келлик тёлюлеге деменгили тамал болгъан хурметлерин къойгъандыла.
Бу бош нарт сёз тюйюлдю, ол ата-бабалагъа, туудукълагъа берилген антды, миллетини «бетин» сакълап, тыйыншлы жашаргъа антды.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.