Къарачай-Малкъар нарт сёзле – бу сёзлени жыйынтыгъы болуб къалмай, бу халкъны жашаууну, тарыхыны тири китабыды, къысха, магъаналы сёзледе жазылгъан. Ала тау суучукълагъа ушайдыла, ёмюрле бла кеслерине жол ача, ата-бабаланы акъылын, дуниягъа, жашаугъа бла ёлюмге, игиликге бла аманлыкъгъа къарауларын кеслери бла ташыйдыла. Алада табигъатны уллулугъу, тауланы къатылыгъы, жамауатны къурулушу, батырлагъа къарау бла аманлыкъланы айыплау кёрюнеди. Аны бла бирге, алада жашауну терен философиясы, адамны муратыны ангылауу эшитиледи.
Халкъны закийлиги ол нарт сёзледен бири: "Чомарт жарлы болмаз", - деб айтылады. Бу сёзню терен магъанасы барды. Бу жаланда халаллыкъгъа чакъырыу тюйюлдю. Ол къарачай-малкъар халкъны къыйын тау болумлада ишленнген ёмюрлюк тёрелерини, философиясыны эм жашау жолуну мурдоруду.
Таулада жашауну кёз аллыгъызгъа келтиригиз. Хар кюн – ол сау къалыр ючюн кюрешди. Адамла бир бирлерини болушлукъларына таяна, жаланда биригиуде сау къалыргъа боллукъ эди. Эм былайда, бу къаты керти затда, бир бирге болушууну эм чомартлыкъны философиясы туугъанды эм кючленнгенди.
Таулада жашагъан ата – бабаларыбыз бюгюн тойгъан, тамбла уа - ач болгъанынгы бек иги ангылагъандыла. Бюгюн сени мекямынг барды, тамбла уа аны къар юзерге боллукъду. Эм бу кезиуде жаланда ышаныу жууугъуну къолу болады. Ол себебден артдагъыны юлешиу-ол игилик этиуню кёргюзтюуден башха зат тюйюлдю, ол зат жашауну амалсыз керекли затыды, бютеу жамауатны жашаууну тамалыды.
"Чомарт жарлы болмаз" деген нарт сёз чомартлыкъгъа жууапха ырысхы бериуню юсюнден сёз тюйюлдю. Керти байлыкъ жыйылгъан байлыкълада тюйюл, кючлю байламлыкълада, миллетлени сыйларын кёрюу бла жакълауда болгъанына терен ийнаныуду. Юлешген адам бир заманда да жангыз къаллыкъ тюйюлдю. Къыйын заманда анга болушургъа сёзсюз келликдиле, нек дегенде ол кеси къачан эсе да болушлукъ къолун узатханды.
Бу нарт сёз маданиятыбызны чигинжилеринден бири болгъан "къонакъбайлыкъ" деген къарачай-малкъар адетни кёргюзтюудю. Юйде азыкъ аз болса да, къонакъны хар заманда ачыкъ жюрек бла тюбеб, эм игисин аллына салгъандыла. Ол кёрюмдю зат тюйюл эди, сени юйюнге келген адамгъа ол терен хурмет этиу эди эм тамбла кесинг биреуню юйюнде болуп къалыргъа боллугъунгу ангылау эди.
Бу нарт сёзню магъанасы, жаланда бир сейир айтыу тюйюлдю, адамны жашаууну тюзлюгюню, аны тёгерек айланыууну терен философиясыды. "Чомарт жарлы болмаз" дегенде, биз, жаланда саугъа бергенни тюйюл, андан да кёпню айтабыз. Бу табийгъатны къалай ишлегенини, бир зат бергенини, артда къайтаргъаныны белгисиди.
Табигъатда бу къалай болгъанын эсинге келтир: сен жерге урлукъ саласа, къолунгу, кючюнгню салып, табигъат да кезиую келгенде, санга кёп тирлик береди. Бу – бергенни бла алгъанны тюзлюгюдю. Адамланы арасында да адайды: сен жамауатха игилик, тюзлюк, болушлукъ берсенг, бир заманда ол игилик санга къайтырыкъды. Бу, хар заманда да энчи болмагъанлыкъгъа, тюзлюк ишлейди.
Жашау-ол тохтаусуз къымылдауду. Биз бир зат берсек, къурутмай, жерде къоябыз. Биз дуниягъа, башха адамлагъа салабыз, бу къошумчулукъ хар заманда да хайыр келтиреди. Ол саугъагъа берген, игилик этген, юлеширге хазыр болгъан адамны къарыусузлугъун эсге алмай, жашауну толтургъан, бай этген кючюн эсге салады.
Жерни хар хурттагы алтынны чеклеринде болуб, хар гырджын кесекни да ауур урунуу бла табылгъан болумда, чомартлыкъ байлыкъ тюйюл, жашауну философиясы болады. Ол халкъны халин, аны багъалы затларын, мамырлыкъны къурагъанды. Бюгюн да, ёмюрле озгъандан сора, тауланы бу акъылманлыгъы бизни жюреклерибизде эшитиледи, керти байлыгъыбыз болгъан угъай, бергенибиздеди деб эсге салады. Чомарт бир заманда да жангызлыкъ боллукъ тюйюлдю эм бу сёзню эм терен магъанасында бир заманда да "жарлы" боллукъ тюйюлдю.
Ёмюрле бла таулула ол акъылманлыкъны сакълаб, тёлюден тёлюге бере, хар кюнлюк жашауну къумачына чалышдыра эдиле.
Таулада жашау къыйынлыкъладан толу эди: сууукъ къыш, ач жазла, жер тебиуле эм къар юзюлюуле, ала бир такъыйкъаны ичинде юйлени бузаргъа эм жашауларын алыргъа боллукъ эдиле. Аллай болумлада жангызлыкъ ёлюмге келтирирге боллукъ эди. Ол себебден юйюр, тукъум – ол къуру жамауат къурауладан сора да, тири жашауду, анда хар бири бир бирине бойсунууну башха кёрюнмеген халылары бла байламлы болгъанды. Эм бу тири жашауда чомартлыкъ байламлыкъланы айнытхан эм кючлендирген жан болгъанды.
Артдагъыланы юлешиу адет, маннга жетмезча кёрюнсе да, къуру саугъа болмай, къутхарыуну жолу болгъанды. Хоншудан, ахлудан бири къыйынлыкъгъа тюшсе, киши да сансыз къалмагъанды. Болушлукъ, ала не эсе да сакълагъанлары ючюн келмегенди, тамбла алагъа къыйынлыкъ тюшсе, алагъа тенглерини, хоншуларыны къоллары керек боллукъду. Адамны жашаууну къарыусузлугъун терен ангылау бла байламлы бу бир-бирине болушуу "Чомарт жарлы болмаз"деген нарт сёзню туудургъанды.
Бу нарт сёзню терен магъанасы барды, ол адамны керти байлыгъы жыйылгъанны саны бла ёлчеленмейди, жаныны кенглиги бла, гырджын кесек болсун, от жагъаны жылыуу болсун, акъыл оноуу болсун, болгъан затларын юлеширге хазырлыгъы бла ёлчеленеди, дейди. Берекетли жерге атылгъан урлукъча чомартлыкъ кесини кёгетин сёзсюз келтирлигин бизни ата-бабаларыбыз биле эдиле. Ол жемишле хар заманда да ырысхы болмазгъа боллукъ эдиле-ол тукъумланы сыйлары, къаты шуёхлукъ байламлыкъла, къыйын заманда сен жангыз къалмазлыгъынга ийнаныу болургъа боллукъ эди.
Таулуланы философиялары дуниягъа хар затны бирлиги кибик къараргъа юйретгенди. Табийгъат, аны чомартлыгъы эм къатылыгъы бла, баш устаз эди. Ёзенлени тойдургъан тау суула, жашау берген кюн эмда къайгъырыугъа жууаблы битимли жер – была бары да бизге берилгендиле.
Адам да, бу табийгъат жорукъгъа таяна, дуния бла, кеси бла да келишимли болгъанды.
"Чомарт жарлы болмаз" деген сёз къуру болушлукъ чакъырыу тюйюлдю, ол ёмюрлени ичинде сыналгъан жашауну жоругъуду. Ол бизни керти жашнаугъа сюймекликни эмда кесинге сюймекликни юсю бла тюйюл, чомартлыкъны юсю бла, бир-бирине болушууну эмда жуукъгъа сюймекликни юсю бла жетерге юйретеди.
Ахырысы-къысхасы, хар кюн сайын сау къалыр ючюн кюреш баргъан дунияда бизни ата-бабаларыбызгъа къуру тёзюб къоймай адетлерин, адеблерин сакъларгъа мадар берген шартла бардыла.
Бюгюн да, шёндюгю дунияда, тауланы бу закийлиги эм багъалы байлыкъ – биз юлешген байлыкъла болгъанларын эсгертгенча эшитилгенлей турады.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.