Къарачай-Малкъар халкъ, тарыхы къыйын тауланы юсю бла ётюб, ёмюрледен бери деменгилиликге, акъыллылыкъгъа эмда жашауну терен ангылаугъа жетгендиле. Бу узун жолда халкъ, кесини акъылманлыгъында кёргюзюлген багъалы сынам жыйгъанды. Бу сынамны хар бир бюртюгю, кесича бир инжиди. Бюгюнлюкде биз аллай инжи бюртюкледен бирине къарарыкъбыз – ол нарт сёз: "Ниетден - къылыкъ,
къылыкъдан - ылыкъ". Бу къысха, алай а магъаналы сёзледе халкъны терен акъыллылыгъы жашырыныбды. Келигиз, аны магъанасын бирге ангыларгъа кюрешейик.
Нарт сёзню биринчи кесеги: "Ниетден - къылыкъ" деген сёз, адамны ич дуниясыны, аны муратларыны, сагъышларыны магъанасын ачыкълайды. Бизни хар бир ишибиз, хар бир айтхан сёзюбюз, биринчиден, ниетден башланады. Ниет таза, иги болса, андан чыкъгъан къылыкъ да иги боллукъду. Алай, ниет аман болса, къылыкъ да аман боллукъду.
Бу сёз бизге эсгертеди: хар бир ишни башлардан алгъа, кесибизни ниетибизни тюз жолгъа келиштирирге кереклибиз.
Не мурат бла этебиз бу ишни? Кимге хайыр келтирликди? Адамлагъамы, кесибизгеми? Адамны ниети таза болса, хар ишда таб барлыкъды, жамаут бла да орталыкъ игиге айналлыкъды эм жолубуз да ачыкъ боллукъду.
Экинчи кесеги: "Къылыкъдан - ылыкъ" деген сёз, адамны къылыгъыны, аны жашаугъа кёз къарамыны, башха адамла бла келишгенини магъанасын ачыкълайды. Къылыкъ-адамгъа тыш кёрюмдюдю. Халисине къараб, аны ич дуниясын, муратларын ангыларгъа боллукъду.
Ариу къылыкълы адам башхаланы сыйын кёреди, алагъа болушады, тюзлюк бла жашайды. Алай къылыгъы аман адам кесин да, башхаланыды къыйнайды.
Бу нарт сёз бизге терен бир дерс береди: адамны жашаууну насыбы, аны ниетлеринден эмда къылыгъындан толусунлай байламлыды. Биз иги ниетле бла жашасакъ, иги къылыкъла кёргюзтсек, жашауубуз да ылыкълы, насыблы боллукъду.
Бу нарт сёз, къарачай-малкъар халкъны акъылманлыгъыны бир гитче бюртюгюдю. Алай а ол, адамны жашаууну магъанасын, аны насыбыны сырын ачыкълайды. Бу сёзле, бюгюнлюкде да кеслерини магъаналарын тас этмегендиле. Ала бизге, хар кюн сайын, иги ниетле бла жашаргъа, иги къылыкъла кёргюзтюрге чакъырыргъа юйретедиле.
Хар бир адам, кесини жашауун къурагъанда, бу нарт сёзню эсинде тутса, жолу тюз боллукъду. Ниетни тазалыгъы, къылыкъны тюзлюгю – бу эки тамал, адамны жашауун бек этиб, аны хар тюрлю къыйынлыкъгъа да чыдамлы этеди.
Ич дунияны байлыгъы бла тыш дунияны келишиуюню арасында уллу сыр жашырыныбды. Бу эки сёзню магъанасы бизни жашауубузну тюрлю-тюрлю жанына ачады.
Бизни ата-бабаларыбыз, ёмюрледен бери, адамны жашауунда ниетни эмда къылыкъны магъанасын терен ангылагъандыла. Ала биле эдиле: адам улуну жашаууну хайыры, аны ич дуниясыны суратланыуу. Адам таза эм ариу эсе, тыш дуниясында да тазады. Аны ючюн ала сабийлени, бек алгъа, ариу халиге юйретгендиле.
Бу нарт сёз, жангыз бир адамны жашаууна тюйюл, бютеу халкъны, жамауатны жашаууна да къатышады. Жамауатны хар бир кесегини ниетлери таза, къылыкълары тюз болса, ол жамауатда да кючлю, ылыкълы боллукъду. Аны ючюн, бу нарт сёз, бизге жангыз кесибизни тюйюл, бютеу жамауатны да игилиги ючюн кюреширге чакъырады.
Къарачай-малкъар халкъны акъылманлыгъы, бу нарт сёз бла чекленмейди. Аны хар бир нарт сёзю, хар бир айтымы, кесича бир терен магъанагъа иеди. Ала барысы да, адамны жашауун тюз къураргъа, насыблы жашаргъа юйретедиле. Бу акъылманлыкъны сакъларгъа, аны жангы тёлюлеге берирге – бизни борчубузду. Себеби, халкъны акъылманлыгъы – ол халкъны жаныды, аны келлик кюнюдю.
"Ниетден - къылыкъ, къылыкъдан - ылыкъ" – бу сёзле, ёмюрледен бери кеслерини магъаналарын тас этмегендиле эмда келлик тёлюле да тас этмезле деб ышанабыз. Ала, адамны жашаууну хар бир кесегинде, тюз жолну кёргюзтген бир жарыкъ жулдузча боллукъдула. Аланы эсибизде тутуп, алагъа кёре жашасакъ, жашауубуз да ылыкълы, насыблы боллукъду. Бу, ата-бабаларыбыз бизге къойгъан эм багъалы осуятды.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.