Къарачайда бла Малкъарда, кёб халкъладача, ата-бабаларыны акъылманлыкълары къуру ариу сёзле бла къалмай, жашаугъа керти жол кёргюзтюучюле болуб тургъан нарт сёзле бла бериледи. Халкъ акъылманлыкъны аллай инжи бюртюклеринден бири - "Бу дунияда этгенинги , ол дунияда табарса" деген сёздю. Бу нарт сёз, къарачай малкъар халкъны арасында терен тамыр алгъан, адамланы дуниягъа кёз къарамын эмда жашау жорукъларын белгилеген бир акъылман сёздю. Бу сёз, адамны хар бир ишини, сёзюню эмда оюмуну кесини эсеби боллугъун ангылатады. Ол, адамны жашауунда адеп-намыс жорукъланы сакъларгъа, тюз жол бла барыргъа чакъырады.
Ёмюрледен келген адетлерибизни кёз къарамларына кёре, бу нарт сёз къуру болгъанны белгилеую бла къалмай, жашауну хар тюрлю жанына сингиб келген кючлю эсгертиудю. Ол дунияда хар къарачайлыны бла малкъарлыны къадарларыны айырылмазлыкъ байламлыкъларын эсгертеди.
Ол жаланда ахыр заманнга ийнаныу тюйюлдю, ол бизни хар атламыбызны, хар сёзню, хар оюмну, халы кибик, бизни къадарыбызны къумачына чалышдыргъанларын терен ангылауду.
Таматалагъа сый берген, намыс да не заманда да магъаналы болгъан къарачай-малкъар жамауатда бу нарт сёз кючлю адеб жулдузду. Ол жаланда адамланы аллында угъай, Уллу Аллахны аллында, ата-бабаланы эслеринде жууаплылыкъгъа чакъырады. Адетлерибизге кёре, бизден сора къалгъан асыл ат, багъасыз мюлкдю. Огъурлу ат а игиликден эм тюзлюклюлюкден къуралады.
Бу нарт сёз хакъны юсюнден бютеу адамлыкъ оюмла бла келишеди, алай а ол къарачай-малкъар маданиятда энчи магъана алады.
Бу, зат этмей туруу тюйюлдю, кесин игилендириуге тири чакъырыуду. Ол бизге кесини ишлерине эс бёлюрге, игиликге тырмашыргъа, аманлыкъдан къачаргъа юйретеди, бизни жазыуубузну ма бу дунияда да, ахыратда да къурайды. Ол тёлюден тёлюге кёче келген акъыл юйретиу адамны тюзлюк жолуна бургъан жулдуз болуб къуллукъ этеди.
"Бу дунияда этгенинги , ол дунияда табарса" - ол жаланда ахыратны эсгертиую болуп къалмай, мында эм бусагъатда бютюн ангылаулу эм жууаплы жашаугъа чакъырыуду.
Къарачай – Малкъар халкъны ёмюрледен келген адетлери бла философиясына кёре, керти байлыкъ ырысхы тюйюлдю, ашхы ишле бла ашхы жюрекди.
Бу нарт сёз къарачай-малкъар маданиятны айырылмазлыкъ кесеги болгъан ислам адетде терен орналгъанды. Ислам бизге къыямат кюнню, иги эм жюрюк ишле ючюн саугъа неда жаза боллугъун, жаннет бла жаханим барлыгъын юйретеди.
Ол хар адамны Аллах аллында кесини жюрютген ишлери ючюн жауаплы болгъанына, эм бу жауаплылыкъ ёлюм бла къурумай, башха тюрлюлюкге кёчюуюне эсгертиу болуп турады.
Къарачай-малкъар халкъны адетлеринда, бир-бирине болушуу, таматаланы эм къонакъны сыйлау, эмда къарыусузланы къоруулау уллу магъанагъа ие болгъан жерде, бу нарт сёзню кючю артыкъда уллуду.
Ол ашхы ишлеге чакъырады эмда бютеу ашхылыкъла, эсге алынырыкъларын билдиреди. Онгсузлагъа болушлукъ этиу, юйюрню намысын эм адетлени сакълау – была бары да ахыратха жакълау кибик, ахыратда да иги жашауну шартыча ангыланадыла. Алай адетлени бузаргъа, намыс этмезге, терсликни кёргюзтюрге – ол затла бары да азаб бередиле.
Бу нарт сёзде къуралгъан философия жашаугъа энчи къарамны къурайды. Ол Аллаху тагъаляны буйругъуну аллында сабырлыкъгъа юйретеди, алай а аны бла бирге ашхылыкъны тири къураргъа чакъырады.
Ол жазыугъа ийнаныу тюйюлдю, ол адам кеси кесини къадарын этгенин ангылауду. Хар кюн сайын, сагъат сайын-игилик бла аманны арасында сайлау этерге мадарды, ол сайлауну кесини хатасы болургъа боллукъду.
«Бу дунияда этгенинги ол дунияда табарса» деген нарт сёз дагъыда жамауат къарауну кючлю саууту болады. Миллетни оюму бла ат-бет уллу магъананы тутхан жамаутда хакъ тёлеу болмай къалмазлыгъын билиу адамны осал ишлени этиуден тыяды. Бу дунияда бедишликден, башха дунияда азабдан да къоркъууу тюз жюрюуге къызындырыу болады.
Керти азатлыкъ – игиликни жолундады, кесингни излемлерингни ызындан барыуда тюйюлдю.
Алай бла, бу нарт сёз къуру сёз жыйымдыкъ тюйюлдю, саулай къарачай – малкъар маданиятха сингнген жашау философияды. Ол тёлюден тёлюге ётген терен ийнаныуну, ёмюрледен келген тёрелени эм акъылманлыкъны кёргюзтюудю. Ол бизге жууаплылыкъ сезим бла, таза жюрек бла, огъурлу муратла бла жашаргъа юйретеди. Ол зат жашауну керти магъанасы ырысхы байлыкъны жыйыуда тюйюл, бизни керти байлыгъыбыз башха дунияда боллукъ игиликлени жыйыуда болгъанын унутулмазлыкъ эсгертиудю.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.