Елена Доктуут нарын катарактаның сегментилиг ретинидинден аарып турар. Үш харлыындан тура көөрү баксырап эгелээн. Бөгүн аңаа бүгү өртемчей дүмбей дүн дег, ынчалза-даа ооң тура - соруу, чүткүлдүү кымдан-даа артык дизе хөөредиг болбас. Ол ийи сыр аңгы угланыышкыннарлыг эртем-билиглерлиг. Түңнелдери - кызыл шынзылгалар. Бурунгаар көрүжү кайгамчык делгем, кандыг-даа бергелерни ажып эрте бээр онза кыстың дугайында бижикседивис.
Елена Доктуут бодунуң үезин дыка үнелээр:
- Кижиниң амыдыралы “ алдын” үевистен тургустунган болгай. Бөгүн кылыптар чүүлдү эртенги хүнче черле соңгаарлатпас болза эки деп саналдыг мен. Ынчангаш минута бүрүзүн үнелеп чоруур мен. Кижи төрелгетен бөгүн кадык-чаагай, ажыл-агыйлыг чурттап чоруур, эртен чүнү болурун кым-даа билбес.
Елена Доктуут үезин камнап билиринден кылбас-тутпас чүүлү чок. Салым-чаянныг онза кыс. Уран-чүүлге, спортка, өөредилгеге сундулуг. Кандыг-даа мөөрейге азы маргылдаага киришкеш, албан шаңналдыг черлерже кирер. Тиилеп үнери ооң кол сорулгазы эвес. Ол бодун янзы-бүрү адырларга шенексээр, чуртталгага ынак, ол ышкаш бодунуң үш ажы-төлүнге дириг чижек болуксаар.
- Үш ажы-төлдүг мен. Улуу элээди назыны четкен алды класс оол, ортуну үш класс кыс, бичиизи база 5 харлыг кызыжак. Ол бичии уруглар садынче барып турар. Ажы-төлдү канчалдыр-даа кижизидирге, дөмей-ле ада-иезиниң бажыңда болгаш ниитилелде алдынып чоруурундан хамааржыр деп саналдыг мен. Улуг кижи боду кижизиттинмээн болза, чаш ажы-төлден канчап негелде кылыр. Бирги ээлчегде ие-даа, ада-даа кижи боду үлегер болуру чугула. Аскы-мурнун таптыг тыртып, өскелерни хүндүлеп, сорулгаларны боттандырып чоруп турарга, бичии чаштар кыдыындан сиңирип ап турар деп бодаар-дыр мен.
Елена Доктууттуң быжыг чөленгиижи өөнүң ээзи. Олар эгин кожа 14 чыл дургузунда амыдыралдың аас-кежиктиг-даа, кокпалыг-даа оруктарын эп-найыралдыг эртип чоруурлар.
Мөңгеде дүмбей дүн
- Үш харлыымга чедир көөрүм эки турган. Оон хенертен баксырап эгелээн. Ол дораан Москваже аъттаныпкан бис, улуг чурттувустуң найысылалында эң бедик арга-дуржулгалыг эмчилер бар болгай. Ол ышкаш оларның дериг-херексели ол үениң хөгжүлдезинге дүгжүп турган. Чеде бээривиске, 18 харлапкаш келиңер диген. Назы четпээн кижиге лазерлиг кезиишкин кылбас деп харыы берген. Бис авам-биле дедир чаныптывыс. Чылдар шуужуп эртип-ле турган, караам көөрү дам-на баксырап-ла бар чыткан. Баштай ортун класстарга чедир Кызылдың №5 гимназиязынга өөренип турган мен. Оон улуг класстарга караа көөрү чегей уругларга дээш Кызылдың № 4 ортумак школазынга ажыттынган тускай классче шилчиир ужурга таварышкан мен. Бижип алган конспектилерим-даа көрбестеп, көөрүм болза-даа кошкак апарган. Чогум школаны эки доостум, - деп Елена Доктуут чугаалады.
Школа соонда Елена Доктууттуң өңнүктери янзы-бүрү өөредилге черлеринче дужаап кирип, сургуул чуртталгазынче белеткенип турар үеде, ол холунга аттестатты алгаш, чүү-даа канчаар кадык кончуг, эмненип алыр деп сорулганы салган. Елена назы хар чеде берген болгаш, караан кестирер дээш ам база Москваже ужупкан. Ынчалза-даа кижиниң күзели дег боттанып турар чорук-херек ховар болгай. Нарын катаракта эмин эртир кылдыр карактарны хөме апкан болган. Кезиишкин болдунмас. Багай медээ соонда, чалыы кыс бүзүрелин ышкынмайн специалистер болгаш караа көрбес кижилер-биле сүмележип, оон-даа өске аргаларны тыварын кызыткан. Ооң түңнелинде Уфада клиникаже баарга база-ла “аарыг хоочураан-дыр” , деп харыы берген.
- Ук клиниканың эмчилери 10 харлыыңарда кестирипкен турган болза аарыг мынчалдыр хоочуравас турган деп түңнел кылдылар. Мээң ачамның чүгле карааның бир талазының көөрү кошкак. Мен баштай ада-иеден болгаш өгбелерден дамчыыр деп бодап турган мен. Шыны херек ындыг эвес, боду тыптып келир аарыг болуп турар. Мен бичии турумда медицина сайзыраңгай эвес турган. Амгы үеде баш удур хемчеглер чорудуп болур хевирлиг чорду ук диагнозка.
Уфа соонда Елена Доктуут сула салдынмайн “өөренир-өөренир, база катап өөренир” деп шыңгыы сорулганы салган. Ооң-биле чергелештир чартык чыл болгаш-ла Уфаже барып, караанче эмнерни дамдыладып ап турар. Ынчалза-даа экижилге чок. А идегел бар.
Ол Алдай крайда караа көрбес кижилерниң реабилитация төвүнге өөренип кирипкен. Чартык чылдың дургузунда аңаа шиңгээдип алган билиглери, дүмбей дүнде чурттап чоруур кижилерге чугула ажыктыг. Ниитилелге алдынары, даштыгаа болгаш оран-сава бүрүзүнге канчалдыр уг-шиин тывары, ылаңгыя хөй-ниити транспордунга айыыл чок чорук дээш оон-даа өске чүүлдерни ол билип алган.
Ук өөредилге соонда Елена ниитилел чуртталгазынче шымнып кирген.
- Миннип келиримге-ле бажыңда авамның фортепианозу бар. Караам көөрү баксырай бээрге ук хөгжүм херекселинге хандыкшып, сонуургалым дам-на кыптыгып келген. Ооң ачызында Кызылдың уран-чүүл колледжизиниң Тыва национал инструментилер өөренир талазынче кире бердим. Улуг үлүг-хууну Оксана Тюлюш композитор башкы киирген. Мен барык хүннүң ооң бажыынче баргаш, кичээлдер ап тургаш фортепианога тергиин кылдыр ойнап эгелээн мен. Уран-чүүл колледжизинче дужаап, шенээр деп сүмени база ол башкым берген чүве,- деп Елена Доктуут үлешкен.
Дөрт чыл карак чивеш аразында эрткен. Улаштыр Дээди өөредилге черинге өөренир күзелин боттандырып кирипкен. Эге дээрезинде уран-чүүл талазынга өөредилгезин уламчылаар деп бодалдыг турган. Ынчалза-даа сыр өске угланыышкын шилиир деп быжыг түңнелге келген. Тываның күрүне университединиң Төөгү факультединче шылгалдаларны дужаап шенээн. “Аныяктар-биле ажылды организастаар” деп угланыышкынче кире берген болган. Баштай Елена дүвүрээзиннерге алзып, өөренип шыдаар мен бе деп айтырыгларны бодунга салып, коргуп турган. Конспект бижиири, азы ном номчууру аңаа нарын айтырыг.
- Дээди өөредилге чериниң програмазы нарын болгай. Бажыымда кижилер ол тускай терминнерни таптыг номчуп шыдавас, утказы меңээ билдинмес турган. Караа көрбес болгаш көөрү кошкак кижилерге республиканың тускай библиотеказының ажылдакчылары меңээ дыка дузалаан. Херек литератураны тып берип, билдинмес айтырыгларга харыылап, азы нарын материалдарны номчуп берип турган улус. Олар тускай эртемниглер болгаш терминнерге кандыг-даа бергедежиишкин чок. Оларның ачызында онаалгаларны кылып , конспектилерни шыдаар шаам-биле бижип ап турдум. Сессия үезинде библиотекага барып чурттап турдум.
Елена Доктуут 5 чыл дургузунда үре-түңнелдиг өөренгеш, холунга кызыл дипломну алган. Кижи амытан кызып чоруур-ла болза, ооң шыдавазы чок деп чүүлдү бодунуң чижээнге бадыткаан дизе хөөредиг болбас. База ол ышкаш ол ийи катап Мосваже сан-чурагай курстарынга өөренип четкен.
Херек кырында, караа көрбес болгаш көөрү кошкак кижилер, чүгле хөгжүмчү азы хамык чүүлдер чыыр ажылдакчылар кылдыр эвес, а чижээ, программистер кылдыр база ажылдап болур. JAWS, VoiceOver, TalkBack дээш оон-даа өске програмаларның ачызында экран таварыштыр ажылдап болур. Елена Доктуут өөренген курстарының ачызында компьютерни эки сайгарып билир.
Елена Доктууттуң чамдык чалгаа кадык кижилерге бодаарга билиглери чеже-даа хөй болза, ажыл тып алыры нарын болган. Ол башкы болур изиг күзелдиг. Кызылдың 17 дугаар школазында карааның көөрү кошкак уругларлыг тускай класс бар. Аңаа кичээлдер эрттирер деп идегели бар. Бо хүнде ол бүдүрүлге черинде чоорганнар сырып ажылдап турар. Үш ажы-төлдүг аныяк ава ажы-төлүн шынарлыг азыраар дээш бодун кээргевейн, кандыг-даа бергелерден чалданыш чок, кызып ажылдап чоруур. Ооң-биле чергелештир хүннүң өөренип турар. Англи, француз болгаш оон-даа өске дылдарны шиңгээдип ап турар. Сорулгазы - төрээн дылы дег эки өренип алыры. Оон аңгыда Тываның караа көрбестер ниитилелиниң шупту хемчеглериниң идепкейжи киржикчизи. Шоудаун, чадаг чарыш, хөглүг старттарның каш дакпыр тиилекчизи. Ниитизи-биле спорттуң янзы-бүрү хевирлери-биле өңнүктежип чоруур. Ол ышкаш ырлаар, самнаар, аңгы-аңгы хөгжүм херекселдеринге уяранчыг аялгаларны күүседир салым-чаянныг кыс. Ниитизи-биле ооң сонургаалдары төнчү чок. Төвүт медицина курстарынче база барып турар. Минута бүрүзүн үнелеп чоруур быжыг тура-соруктуг, чаныш-сыныш чок Еленага аас-кежикти күзеп каалыңар.
Роза Сам
Елена Доктууттуң хууда архивинден чуруктар