«Эр киши бош ант этмез, этсе антындан тепмез» деген нарт сёз къарачай – малкъар халкъны ёмюрледен келген адетлерин, философиясын терен суратлайды.
Ол эр кишини юсюнден, аны сыйыны, адамлыгъыны эмда сёзюне таймазлыкъ кертилигини юсюнден айтады. Нарт сёзню биринчи кесеги: "Эр киши бош ант этмез" - сёзню бу кесегини тамалы антны багъасын ангылауду. Жашауу кючлю тукъум бугъоулада эмда бир-бирине ышаныулукъда къуралгъан кёб халкъладача, таулулагъа ант бош сёз тюйюлдю. Бу сыйлы борчду, ол адамгъа уллу жууаплылыкъ салады.
Бек бурун, жашау жазылмагъан жорукълагъа таяныб, юйюрге, тукъумгъа да хурмет этиу жамауатны баш ташы болуб тургъан заманда, адамны сёзюню бек уллу ауурлугъу болгъанды. Ол аны муратларын кертида бегитирге боллукъ жангыз бир зат эди.
Антны бузуу бедишликге, жамауатдан къыстаугъа эм къан дертге окъуна келтирирге боллукъ эди. Аны себепли эр киши, аллай атламны ауурлугъун ангылап, антын женгил этмегенди.
Къарачай-малкъар философия "намыс" – намысны ангыламына уллу магъана береди. Эр кишини намысы - аты, сыйы, сёзю. Ант сёзюне кертичиликни баш шарты болгъаны себебли, сый бла тюзюнлей байламлыды.
Къарачай-малкъар жамауатда эр киши юйюрню эм тукъумну да таянчагъы болгъанды. Аны сёзюню ауурлугъу бар эди, ол этген ишлери ючюн жууаплы эди. Ант - ол толу ышаныулукъ бла ангылауну излеген ишди.
Аны себепли эр киши, ант этгинчи, айтханын, муратын да тынгылы чегип тургъанды.
Нарт сёзню экинчи кесеги: "Этсе антындан тепмез" - алай ант этген эсе, антындан таймаз. Бу кесеги эр киши халини башха, андан аз магъаналы жанын ачыкълайды - сёзюне деменгили кертиликни. Эр киши ант этген эсе, ол кесине борч алгъанды, ол борчну, не къыйынлыкъгъа да къарамай, толтуруллукъду.
Къарачай – малкъар маданиятда эр кишини сёзю - тёреди. Ант этген эсе, берген сёзюн толтурур ючюн, къолундан келгенни угъай, эталмазлыкъ затны да этгенди. Антдан тайыу сатлыкъгъа, къарыусузлукъгъа эм къоркъакълыкъгъа тенгди. Антны толтуруу, ол къурманла бла чырмауланы хорларгъа керек болса да, эр кишини кёллюлюгюн, чыдамлылыгъын эмда жигитлигин кёргюзтеди. Бу шарт неден да бек багъаланнганды эмда ёсюб келген тёлюге юлгю болгъанды.
Сёзге быллай деменгили кертилик жамауатда ышаныулукъну халын къурагъанды. Аллай эр кишиге ышаныргъа боллугъун адамла биле эдиле, аны сёзлери къуру сёз бла къалмазлыкъларын. Бу жамауатда кючлю байламлыкъланы бла тутхучлулукъну мурдору эди.
Бир жанындан къарагъанда ант баш кючлеге, ата-бабалагъа, аллахха бурулургъа боллукъ эди. Алай эсе, антдан тайыу сёзню бузгъан бла да къалмай, сыйлы кесаматланы бузууну да магъанасы боллукъ эди, ол да бек уллу себеблик этерге боллукъ эди.
Бу нарт сёз бош кесин жюрютюуню жоругъу угъай, ёмюрлени узагъына къарачай-малкъар эр кишини къылыгъын къурагъан сау жашау философияды. Ол юйретеди:
биреуленге сёз берирден алгъа, иги сагъыш этерге кереклисин.
Къыйын болса да, сёзюнгю тутаргъа, кесине эм жорукъларына кертичи болургъа керекди.
Аллай адамгъа ышаныргъа боллукъду.
Буруннгу бу нарт сёзде къуралгъан ол акъылманлыкъ бюгюн да магъанасын тас этмейди.
Ол бизни жюреклерибизде эшитилгенлей турады, жашауда тюзлюк, кертилик эмда деменгили чыдамлылыкъ къаллай магъаналы болгъанларын эсге сала. Бу шартла – ышаныулукъ, къаты байламлыкъла эм ич кюч къуралгъан керти мурдордула. Ол ёсюп келген тёлюню юйретиуде тамал ташды, аууздан – ауузгъа, атадан - жашха, аппадан - туудукъгъа кёчюп, керти "эр киши" къаллай болургъа кереклисини юсюнден оюм къурайды. Аны бла бирге, сёзню магъанасы жамауатны бирлигин эм тыш къыйынлыкълагъа чыдамлыгъын кючлейди.
Бу нарт сёз – адамланы араларында келишиулени жарашдыргъан, жамауатда тюзлюкню эмда низамны сакълагъан бир тюрлю жазылмагъан сый жорукъду.
Тау жашауну болумунда, сау къалыу кёбюсюне бир - бирине болушуугъа эмда ышанмакълыкъгъа кёре болгъанды, антны бузуу къуру бир адамгъа тюйюл, саулай тукъумгъа да ёлюм келтирлик эди. Ол себебден, эр киши берген ант, не жаны бла да толтурулургъа керек болгъан, бузулмазлыкъ кесаматча кёрюне эди.
Бу нарт сёзню артында тургъан философия таулуланы дуниягъа къарамларында терен тамырланнганды, анда адамгъа уллу бютеу тукъумну, халкъны, табийгъатны бир кесегича къаралады. Аны этген ишлери бла сёзлери, къуру бусагъатда тюйюл, келлик заманда да, туудукъларыны сыйларына себеб бола келедиле. Алай бла антха кертичилик къуру энчи иш тюйюлдю, бютеулю игиликге, бютеу халкъны сыйын сакълаугъа къошумчулукъду.
Бусагъатдагъы дунияда да, кёб тюрлю тёрели багъала жангыдан тинтиледиле, бу нарт сёз кесини магъанасын тутады.
Ол кесини энчи жууаблылыгъыны магъаналылыгъын, бу сёзню багъалыгъын эмда эр кишини керти кючю къарыу кюч бла тюйюл, кесини тюзлюгю бла борчларына къаты кертилигини юсюнден эсгертеди.
Бу, къарачай-малкъар халкъны кёллендиргенлей, бурдургъанлай тургъан, сыйны, намысны, ышаннгылылыкъны юсюнден ёмюрлюк билдириудю.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.