Закий къартларыбыз эмда башха кёб къайгъылы адамла да, келлик заманнга къайгъылы къарайдыла. Ала бизни ахшы адетлерибизни, тилибизни байлыгъыбызны да озгъан заманнга кетгенлерин кёредиле да, аланы жангы тёлюлеге жангыдан тирилтирге амалланы жюреклери бла излейдиле. Бизда бюгюн унутула баргъан магъаналы нарт сёзледен бирин жашаугъа жангыдан кирдирейик: "Адебли адам адебсиз адамгъа эришмез". Бу нарт сёз къуру сёз болуб къалмай, халкъыбызны ёмюрледен келген адетлерин, философиясын, жашау жолун да терен кёргюзтюуюдю. Анда тёлюден тёлюге ётген, чынтты таулуну халисин къурагъан эм къылыгъын белгилеген акъылманлыкъ барды.
Адеб – ол бизни миллетни дюниягъа кёргюзтген жарыкъ жаныбызды эмда жашауубузну тамалыды. Адеб таулуну бютеу ёмюр жашаун къучакълайды. Ол - намыс жорукъланы жыйымы болуб къалмай, къарачайлыла бла малкъарлыланы жашауларыны бютеу жанларына сингиб турады. Адеблик, ол таматалагъа хурмет эм къонакъбайлыкъ этиу, адамлагъа къайгъырыу, басымлы, тыйыншлы, намыслы, халаллыкъ болум, сёз тута билиу, сезимледе кесин тыйыу, мамырлыкъгъа бла жарашыугъа итиниу. Адебли адам - жамауатда орнун ангылагъан, аны ичинде таза хауа болуруна къайгъыргъан, анга хурмет этген эмда къураугъа тырмашханды. Бу ата-бабаларыбыздан ёмюрлени ичи бла бизге жетген нарт сёзню эсге алгъанда башынга соруу келеди. Адеби болгъан, адепсиз бла нек даулашмайды?
Адебли адамгъа ол кесини сыйын эм намыссын сакълауду. Намыс - ол адетлени баш жаныды, намысын тас этген, адамлыгъын да тас этеди.
Эсли адам кесини кючюн, къарыуун не айтханын, адебсиз адамгъа къоратмазгъа кереклисин эмда даулашны файдасызлыгъын ангылайды. Адебсизлик адам кесин адетлени бузгъан халда жюрютеди, аны бла тюз ушакъ этерге мадар жокъду. Аны мураты – хакъны излеу тюйюлдю, не тюрлю амал бла да кесини тюзлюгюн бегитиудю, кёбюсюне дерт жетдириу бла терсине бурууду.
Намыслы адам ангылайды аллай даулаш бир хайыр келтирмезлигин. Ол жаланда къаугъаны терен этерикди, орталыкъгъа бузуу саллыкъды эм заманны бла кючню бош тас этерикди.
Къарачай-малкъар жамауатда къаугъаладан къачыб, мамырлыкъ келишиулени сакълай билиу не заманда да багъаланнганды.
Адебли адам тёгерекдегилеге табсызлыкъ этмезге, тынчлыкъ бла огъурлу халны сакъларгъа кюрешеди.
Адепсиз адам бла даулашха кирмеу – ол керти акъыллыкъны белгисиди. Адебли адам бир-бирде тынгылагъан игиди деп ангылайды, тынгылау не сёзден да багъалы болургъа боллукъду. Ол кесини ич тынчлыгъын багъалайды эм тюйюшню айныууна берилмейди. Ол бир затха да келтирмезлик бош даулашыулагъа багъалы саулугъун къоратыргъа сюймейди. Аллай адам заман кеси хар нени да жерине саллыгъына ийнанады, тюзлюк да эртте-кеч болса да хорларыкъды.
Адебли эм намыслы адам кесини къылыгъы бла башхагъа юлгю болады. Ол кёргюзтеди, керти кюч къычырыкъда эм къаугъачылыкъда тюйюлдю, кесин тыйыуда, сыйда эм сезимлерин низамда тутууда. Ол зат ёсюп келген тёлюню юйретиуде бек магъаналыды.
"Адебли адам адебсиз адамгъа эришмез" деген нарт сёз зат этмеулюкге неда сансызлыкъгъа чакъырыу тюйюлдю. Бу акъыллылыкъгъа, кеси кесинги низамда тутаргъа эм сыйынгы сакъларгъа чакъырыуду. Ол бизге дунияны багъаларгъа, хайырсыз къаугъаладан къачаргъа эм болумлагъа къарамай хар заманда адам болургъа юйретеди. Бизни ата-бабаларыбыздан къалгъан бу акъыллылыкъ бюгюннгю дунияда да магъаналыды, ёмюрледен бери келген хазнала бла керти асыллыкъны эсибизге тюшюре.
Бу даулашны унамау къарыусузлукъ тюйюлдю, бизни ата-бабаларыбызны кёллерине келген кючдю. Ала биле эдиле, керти кюч башханы къычырыкъ бла тунчукъдуруб къойгъан тюйюлдю, ич тенгликни, сыйны сакъларгъады. Адебсиз адам, кесини табигъатына кёре, кесини тёбеннги инстинктлерини – ачыуланыуну, зарлыкъны, башхаланы учузлукълары бла кесин бегитирге сюйгенини эркинлигиндеди. Акъылы болгъан намыслы адам а, жарашыулукъгъа тырмашады. Ол ангылайды, сёлешиу маданияты болмагъан адам бла сёзге къалып, кесини тазалыгъын, асыллыгъын тас этер къоркъуу болгъанын. Ол аны бла ушайды, таза къара суу кир кёлге къатышыргъа умут этсе-балчыкъда, суу таза болмаз, шаудан а таза кирсизлигин тас этер.
Алай бла "Адебли адам адебсиз адамгъа эришмез " – ол адебни жорукълары бла къоймай, адамны табигъаты бла жамауатны жорукъларын терен ангылауду. Бу адамны чакъырыуду, кесине, башхалагъа да сый бериуге, жашау жолларыгъызны акъыллы сайларгъа эмда адамны керти асыулу этген ич тазалыгъын эмда сыйын сакълар ючюн. Бу ата-бабаланы кесаматыды, ол бизге къыйын дунияда жол тюзетирге болушады, намысыбызны сакълаб, тамырларыбызгъа керти къала.
Ол бизге акъылман болургъа, кесин, башхаланы да сыйлы кёрюрге, мамырлыкъны бла таза хауа къурауну багъаларгъа, эм хар заманда ич усталыкъгъа итинирге юйретеди.
Шуёхла, эсде тутайыкъ: не болумда да, не зат болса да, бизни намысыбыз бла сыйыбыз бек багъалыды. Ол затны биз бюгюн сакъларгъа керекбиз, аланы биз сабийлерибизге, туудукъларыбызгъа берирге борчлубуз.
Бу нарт сезде къуру акъылманлыкъ болуб къалмай, кюч барды – нюрню кючю, кесин тыйыуну кючю, керти асыллыкъны кючю, аны тёгерегиндеги дуния жахилликни эм къатылыкъны къаугъасына тюшсе да, адамны кесин сакъларгъа мадар береди.
Ол жашауну къутургъан тенгизинде жолну жарытхан жулдузгъа, ич ырахатлыкъны бла хурметни шош жатхан жерине ушайды.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.