Нарт сёзле-жашауну закий дерслеридиле эм акъылманлыкъны керти хазналарыдыла. Ала кеслерине терен магъананы сыйындырадыла эм бизге жашауну игирек ангыларгъа болушхан магъаналы затха юйретедиле.
Кёбюсюне нарт сёзле къысха назмуча неда эсде къаллыкъ сёзча къысха магъаналыдыла. Ала рифма неда ритм бла жасарылыбдыла, ол зат аланы эсде тутаргъа эм да тёлюден тёлюге кёчерге андан да тынч этеди. Кертисин айтханда, нарт сёзле къыйын дунияда бизге жол кёргюзтюрге, тюз оноула этерге эм игирек болургъа болушхан жашауну хазыр дерслеридиле.
Аны себебли ата-бабаларыбыздан келген бир нарт сёзню алып, аны магъанасын ачыкълайыкъ.
"Адамны адамлыгъы - сезюнден да белгили".
Бу нарт сёз къуру таб къарау бла къалмай, халкъыбызны ёмюрледен келген адетлерин, жашауун терен кёргюзтюудю. Бу сёзлени ичинде бютеулей дуния барды, ол сёз адамны ёсдюрюуде, иш жюрютюулени къурауда эмда бизни маданият байлыгъыбызны сакълауда къаллай бир магъаналы болгъанын ачыкълайды.
Бурун заманладан бери къарачайлыла бла малкъарлыла юйретиуге уллу магъана бергендиле. Сабийни сёлешгени, сёзлени сайлауу – ала барысы да таматаланы эслеринде эдиле. Таматалагъа сый бермеу, хыны сёзле, бош сёз тутуула – была бары да аман юйретиуню, кесине да, тёгерегиндегилеге да сый бермеуню белгисине саналгъандыла. Ол угъай эсенг, акъылдан, хурметден, огъурлулукъдан эм кертичиликден толгъан сёз ахшы юйретиуню, жашау къыйматланы терен ангылауну юсюнден шагъатлыкъ этгенди.
Бизни ата – бабаларыбыз сёз бош таууш болмагъанын биле эдиле. Сёз - хар ишни къурагъанда этерикди, бузгъан да этерикди. Ол жигитликге кёллендирирге, душманланы жарашдырыргъа да боллукъду. Алай ол жаралы да этерге, къаугъа чыгъарыргъа, ышаныулукъну бузаргъа да боллукъду. Аны себепли не айтханынга, эс бурургъа да бек магъаналыды.
Сёз намысны, сыйны тамалыды.
Къарачай – малкъар маданиятда намыс-сый, деменгили ангыламладыла. Сёлешиу да аланы сакълауда баш магъананы тутады. Сёз бериу-кесине жууаплылыкъ алыуду. Сёзюнгю бузгъан, ышаныуну тас этер, аны бла бирге хурметни да тас этер. Аны ючюн ата – бабаларыбыз "Сезюннге ие бол" - дегендиле.
Кючлю сёзю болгъан адам, ышангылы эм намыслы болады.
Аны сёзю-тёреди. Ол бош сёлешмез, жалгъан умут бермез. Аны сёзю хар заманда керти эм кючлю боллукъду. Ма аллай адамланы жамауатда сыйлары жюрюйдю, алагъа оноугъа жюрюйдюле.
Сёз адетни бла акъылны сакълаучусуду. Бизни адетлерибиз бла акъылманлыгъыбыз аууз сёз бла тёлюден тёлюге ётедиле. Жомакъла, таурухла, нарт сёзле, жырла – была бары да бизни маданиятыбызны бир кесегидиле, сёз да ол байлыкъны сакъларгъа эмда ёсдюрюрге мадар бергенди. Сёзлери жашау сынам бла билимден толгъан акъыллы къартла жаш тёлюге тюз жашаргъа, кесин жамауатда жюрютюрге, таматаланы сыйларгъа эм гитчелеге къалай къараргъа юйретгендиле.
Адамны къаллай билимли болгъанын, къаллай бир акъыллы болгъанын, къаллай бир таза жюрекли болгъанын сёзюнден ангыларгъа боллукъбуз.
Сёлешиу – ол адамны тыш дуниясын бизге ачхан эшигиди. Аны бла биз адамны ич дуниясын, аны оюмларын, сезимлерин ангылайбыз.
Къарачай-малкъар халкъны философиясы сёзге хурмет этиу бла къысха байламлыды. Сёзню кючю болгъанына, ол бизни жашауубузгъа да, тёгерекдегилени жашауларына да себеплик эталлыгъына ийнанабыз. Аны ючюн биз оюмлу сёлеширге, бош ушакъладан къачаргъа, башхаланы сёзлерин жюрютмезге эм терслемезге кюреширге кереклибиз.
Керти акъылманлыкъ уллу сёзледе угъай, ишледе ачыкъланнганына юйретеди жашау бизни. Алай ишлени да сёз бла кючленирге кереклиди. Бир зат айтхан, башха зат этген адам ышанмауну, тюнгюлюуню чыгъарады. Аны ючюн бизни ата-бабаларыбыз сёз бла ишни арасында келишимни багъалагъандыла. "Айтылгъан сёз-атылгъан окъ", - деб, башха нарт сёзюбюзде айтылгъанны ызына къайтмазлыгъын эмда аны кючлюлюгюню чертеди. Ол демеклик, хар сёзню сюзерге керекди, нек дегенде, ол окъ учады, кесини муратына жетерге боллукъду.
Къарачай-малкъар маданиятда уллу хурмет этиу бла сёлешиуню иши энчи орун аладыла. Таматалагъа тилек этиу хар заманда да сыйлылыкъ бла толу эди, адеблиликни тыйыншлы кёрюнюшлерин хайырландыра. Чыгъаргъа боллукъ даулашда окъуна, адамлыкъларын сакъларгъа эм кёлкъалдыгъа кёчмезге кюрешгендиле. Сёлешиуде хынылыкъ кюч, къарыусузлукъну белгисиди. Керти кюч - ийнамлы сёлешиуде, алай болгъанлыкъгъа, сёз нёгерге хурмет этиуде.
Тынгылау да сёздю. Адетлерибиз бизге юйретедиле: бир-бирде жукъ айтмай къалгъан неда келишмеген айтыудан эсе тынгылагъан игиди. Шошлукъ акъыллылыкъны, сынамлылыкъны белгиси болургъа боллукъду, бир-бирде уа къаугъаладан къутулур мадар болургъа боллукъду.
Кертичилик адамны сёзюне кёре багъалауда тамал ташладыла. Ётюрюк, кёзбау, эки бетлилик – была барысы да ышаныулукъну артха къоюп бузадыла. Сёзю керти болгъан адам, ариу болмагъанлыкъгъа, татлы, алай бош сёзле айтхан адамдан эсе, сыйны кёб этеди. Тюз сёз - тюзлюкню белгисиди.
Шёндюгю дунияда, хапар бек терк жайылгъанда, бу нарт сёз бютюнда магъаналыды. Социал сетлени эм терк билдириулени заманында, хар сёзню миллионла бла эшитирге боллукъ заманда, ёмюрледен келген адетлени эсде тутаргъа керекди. Бизни сёлешиуюбюз кеси-кесибизни кёргюзтюую бла къалмай, бютеулей маданият аралыкъгъа къошумчулукъду.
Алай бла, "Адамны адамлыгъы — сёзюнден да белгили" — къуру нарт сёз болуб къалмай, айтылгъан хар сёзге жууаблылыкъны, ушакъ нёгерге сый бериуню, тюз иннетлиликни, адеблиликни юйретген жашауну терен философиясыды. Бизни сёлешиуюбюз бизни сыфатыбызны, халибизни эм жамауатда орунубузну къурагъанын эсгертеди.
Эм бу магъанада, сёз керти адамлыкъны, жарыкъ эм ышаннгылы белгилеринден бириди.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.