Къарачай-малкъар халкъда ёмюрледен бери да кесине сый, намыс дегенча шартла уллу багъаланнгандыла. Бизни ата-бабаларыбыз керти уллулукъ кёзбау байлыкъда тюйюл, ич дуниядан келген нюрню кючюнде, теренинде болгъанын биле эдиле.
Кесинге багъа бер, дуния да саннга багъа берир - бу сёзле бош ариу сёзле тюйюлдюле, кертисин айтханда, бизни жашауубузну чалышдыргъан баш халыланы бириди. Сиз кесигизни багъагъызны, фахмуларыгъызны, энчилигигизни кёрмей эсегиз, башхала уа аланы къалай кёраллыкъдыла? Дуния - ол кюзгюдю. Ол биз чыгъаргъан затланы кёргюзтеди. Кесигизден, ич ышаныуугъуздан, кесигизни жолугъузгъа хурмет этиуден башлагъыз, тёгерегигизде болгъанланы халлары къалай тюрленнгенин кёрлюксюз. Бу кесинги сюйюу тюйюлдю, бу акъылманлыкъды. Бу толу, магъаналы жашау этер ючюн ачхычды. Кесигизни багъагъызны сезмей эсегиз, кесигизни кючюгюзге, муратыгъызгъа да ийнанмай эсегиз, башхала да сизде энчи зат кёрмейдиле. Башха адам сизни магъанагъызны къабыл этгинчи сакъламагъыз. Кесигизден башлагъыз эмда энчилигигизни, фахмуларыгъызны эм онгларыгъызны ангылагъыз.
Бу ич ышаныулукъ, туура кёрюнмеген нюр, сизге адамланы тартыб, эшиклени ачарыкъды.
Ууакъ затлагъа алышынмагъыз. Бизни ата-бабаларыбыз: "Кесинги да, заманынгы да багъала", - деп юйретгендиле. Сиз тийишли болмагъан затха, ыразы болмагъыз. Хар ишге кесигизни низамыгъызны салыгъыз эм башхалагъа аны бузаргъа къоймагъыз. Сизни къылыгъыгъыз, сёзлеригиз, сайлауугъуз – была барысы да сизни ич магъанагъызны юсюнден айтыргъа керекдиле. Сиз кесигизге багъа бермесегиз, башхала да берлик тюйюлдюле. Керти байлыкъ - сыйлылыкъ, сабырлыкъ, тынчлыкъ эмда бу дунияда кесинги жеринги билген.
Хар сынауда, хар жангыртыуда жюрек рахатлыкъны эм жюрек тынчлыкъны сакълагъыз. Къайгъы этмегиз, тарыкъмагъыз, бетигизни жоймагъыз, сыйыгъызгъа сакъ болугъуз. Адамда тынчлыкъ эм сабырлыкъ, аны кючюню эм акъылманлыгъыны юсюнден айтады. Ол уллу кёллюлюк тюйюлдю, кесинге эмда башхалагъа хурмет этиуню ёмюрледен келген адетлерине таяннган кесине ийнаныуду.
Сизни этген ишлеригиз сизни муратларыгъызгъа келиширге керекдиле. Сиз сыйыгъызны кётюрюрге итине эсегиз, кесигизни анга кёре тутугъуз. Бу уллу кёллю неда жетимсиз болуу тюйюлдю.
Бу жууаплылыкъны, муратлылыкъны эм кючюнге ийнаныуну кёргюзтеди. Эсигизде болсун, керти сыйлылыкъ – ол саугъа тюйюлдю, ич ишинги эсебиди. Бу сый, тышдан берилген бир зат тюйюлдю, аны адам кеси къыйыны бла, ич дуниясын айнытыу бла къурайды. Хар бир иги иш, хар бир жакълы сёз, хар бир ариу оюм – бу сыйынгы къурагъан ташды.
Кесигизде адамлыкъны ёсдюрюгюз. Бу, хар адамны да баш борчуду. Адамлыкъ – ол жакълыкъ, намыс, ариу ниет, башхалагъа хурмет этиу дегенди. Бу сыфатланы кесибизде айнытыргъа, хар кюн да игилик этерге излерге керекбиз.
Кесигизни багъалагъыз. Бу, кесигизни сюерге, кесигизни къыйматыгъызны билирге чакъырады. Адам кесин багъаласа, башхала да аны багъалай башлайдыла. Алай а, бу кесинги сюйюу, кесинги башхаладан бийикге салыу тюйюлдю, керти кесинги къыйматынгы ангылауду.
Кесигизни жюрютюуюгюз - кеси ючюн сёлеширча этигиз. Бу, сёз бла тюйюл, иш бла кёргюзтюрге чакъырады. Адамны сёзлери бла ишлери бир болса, ол адамгъа ийнаныу кёб болады. Сёзлерибиз бла ишлерибиз бир-бирине келишсе, бизни жашауубуз да тюз эм ариу болады. Бу сёзле хар адамгъа да кесини ич дуниясын айнытыргъа, ата-бабаларыны акъылларын унутмазгъа, адамлыкъны ёсдюрюрге, кесин багъаларгъа эм ишлери бла сёлеширге чакъырадыла.
Бу жолну тутуп жашасакъ, бизни жашауубуз сыйдан толлукъду.
Ёмюрлени тёлюден тёлюге кёче келген акъылманлыкълары андады: хурмет, сый – башхаладан тилерге неда алыргъа боллукъ зат тюйюлдю, ол адамны ичинден, кеси багъасын терен ангылаудан тууады.
Адам кесини магъанасын ангылаб ишлегенинде, аны къымылдауу кенгериб, сёлешгени чегилиб турса, ол зат кеси аллына тёгерегиндегилеге жууаб береди. Бу уллу кёллюлюк тюйюлдю, ич келишимни эм ышаныулукъну табийгъат белгисиди.
Адебсизлик, гузабалыкъ, кеси кесин жерин билмеген – бу затла бары да тамалланы бузадыла, сыйсыз этедиле.
Бизни ата-бабаларыбыз жарлылыкъда окъуна ёхтем болургъа, байлыкъда уа - адепли болургъа кереклисин юйретгендиле. Адам кесин сыйын тюшюрюрге, башхаладан бийикге тартылыргъа керек тюйюлдю.
Сизни "багъагъыз" - ол къуру ырысхы кёргюзюу бла къалмай, кесигизни заманыгъызны, билимигизни эмда урунууугъузну къаллай бир багъалагъаныгъызды.
Сизни сыйыгъызны сындыргъан жарашыугъа барыргъа, тохтаусуз хазыр эсегиз, башхала да сизге уллу багъа бериуню излерик тюйюлдюле.
Уста, кесини чыгъармасын керти багъасын билиб, учуз берлик тюйюлдю. Сиз да, кесигизни низамыгъызны тохташдыра, сатыуда сатлыкъ тюйюлсюз, энчи къараугъа тыйыншлы энчи болум болгъаныгъызны дуниягъа кёргюзтесиз.
Халкъыбыз бурундан бери да бет жарыкълы, сыйлы адамны багъалайды. Кесин багъалау-тёгерекдегилени сыйларын кёрюуню мурдоруду.
Кесинги энчилигинги, ич кючюнгю да багъалат, дуния да санга ол халда жууаб берликди. Кесинги багъалыгъынг жарытсын, башхаланы кёллендире.
Алай бла, жашау - ол къуру кесин ачыкълауну жолу бла къалмай, ёмюрледен келген адетлени терен ачыкълауду. Аланы тамалында хурмет, кесине сый бериу эм ич ышаныулукъ барды. Сиз бу жорукълагъа кёре жашай билиуде керти багъаны табасыз.
Эсигизде болсун: сен кесинги багъалай эсенг, дуния да сени сыйлы кёрлюкдю.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.