Ата-бабаланы акъылманлыкълары бек багъаланнган къарачай-малкъар маданиятда хар заманда да билгендиле: адам - ол ёмюрлюк окъуучуду. Бизни уллу аталарыбыз бла къарт аналарыбыз, билимни, сынамны тёлюден тёлюге бере, дунияны къыйыры болмагъан чексизликни аллында бизни бойсунмакълыкъгъа эм сабырлыкъгъа юйретгендиле.
Жаш эсенг да, къарт эсенг да, жашауда сен билмеген зат табылыр. Бу уялыргъа бла ёхтемленирге сылтау тюйюлдю. Угъай, кесинги билимсизлигинги къабыл этиу – керти билимге биринчи атламды.
Кесин хар нени да билгеннге санагъан къую (колодец) кибик, сууланы барын да билеме деб, алай кертисинде уа къуру кесини теренлигин кёреди. Адам да алайды, хар айтхан сёзге, билмегенин да билеме деп тургъан, ол терен акъыллы тюйюлдю.
Билиминг уллу болгъан, айхай да, магъаналыды, алай керти акъыл, жылла бла, жашау кеси салгъан сынаула бла келеди. Сынау - ма баш устазды, эм ол дипломла сормайды. Жангы билимни, жашдан, къартдан, танышдан неда танымагъандан разылыкъ бла алгъан адам, кесине сыйгъа эшик ачады. Башхаланы кёзлеринде ол хакъгъа багъа берген эм айныугъа тырмашхан адамча кёргюзтюледи.
Аны себепли, бизни ата-бабаларыбыз юйретгенча, акъылманлыкъгъа юйренирге бир заманда да кеч тюйюлдю. Бу жол кеси бла, дуния бла да келишиуге элтген жолду, тынгыларгъа эмда алыргъа хазыр болгъанлагъа хар заманда ачыкъды. Нек десегиз керти билим, бютеу затны билиуде тюйюлдю, алай а хар заманда да жангы бир затны билирге хазыр болгъанлыкъдады. Акъылманлыкъ, акъылны жангылыкълагъа ачыкъ болгъанында эмда юйренирге сюйгенлигинде кёрюнеди.
Тау суу кенг ёзеннге жетиб, къарыу алыб, андан да толу эмда кючлю болуб барады. Аны кибик, билимге ачыкъ болгъан адам да, кёрюнюуню теренлиги эм ачыкълыгъы бла кесини жанын, акъылын байыкъдырады.
Жахиллик а, ол угъай эсенг, бузлаб тургъан мырдыгъа (болото) ушайды, ол жангы зат алмагъанлай, кесини кёлю бла чирийди. Бизни маданиятыбыз, билим кемликлерин тыйыншлысыча ангылагъан адамлагъа, сый бериб тургъанды, нек дегенде ол тюз этиуде ёсерге кюч береди.
Тынгылай эм эшите билиу , айтыргъа кесинги кезиуюнгю сакълаб турмай, - ма бизни ата-бабаларыбыз сёлешген сёзледен эсе багъалы болгъан, акъылманлыкъны чертгендиле. Нек десенг, хар кенгешде, хар жангы оюмда, эм бош оюмда да, кертиликни бюртюгю бугъунургъа боллукъду, ол себеб болургъа эм да кёб ангылауну тирлигин келтирирге боллукъду.
Бизни акъылман ата-бабаларыбыз айтхандыла: "Сормагъан, жууаб табмаз". Бу сёзле кёп затны ангылатадыла эм бизге билдиредиле, ким анга эс бурмаса, ол кесин къуру къояр. Акъылын жапхан адам жол ортасында тохтагъан жолоучугъа ушайды. Ол къууаныргъа боллукъду, алай аны аллында уллу, белгисиз жерле сакълайдыла. Адам билмеген затына, билгенлик этген, ол ёхтемликди, ол жол тюзлюкню жюрютген адамны жолу тюйюлдю. Ол бизни кёзлерибизни жабады эм дунияны бизни керти ангылауубуздан айырады.
Аны себепли, ким эсе да бир жангы акъылман затны санга юлешген заманда, эсли къарт болсун, жаш болсун, аны ачыкъ жюрекден ал. Алыннган билим ючюн бюсюреу - къарыусузлукъ тюйюлдю, акъылны кючюн эм хурметин кёргюзтюудю.
Бу бойсунууда бла тюзлюкде, тегерекдегилени керти хурметлери тууады. Нек десенг ала сени бетингде сыйыны эм намысны жюрюген адамны кёредиле.
Жашау кеси аллына, бек уллу окъуулу мектебди эм хар кюнден бизге жангы дерсле береди. Юйренирге къоркъургъа керек тюйюлдю, не ючюн десенг, адамны керти байлыгъы, аны жарашыргъа, ёсерге эмда дуниягъа хайыр келтирирге болуму ма бу тохтаусуз билим ишди.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.