Къарачай-малкъар жер, кеси тарых бла солугъан, хар жел ургъаны уа тёлюлени акъылманлыкъларын жюрютген тауларыбызда бек магъаналы затны ангылагъанбыз: сёз, бош таууш тюйюлдю.
Таудан къар ычхынса, ол кёпден кёп бола энишге тюшюп ёзенни сыфатын тюрлендиргенича, сёзню да аныча уллу кючю барды, адамны жашауун тюрлендирирге къолундан келген. Бу кертиликни тюрлендирирге боллукъ затды, адамны жашаунда сёз сау болмазлыкъ жара къояргъа боллукъду, алай иги сёзда кёкге учундурургъа да боллукъду.
Эсингде тут, балам, адам бла хапарлашханда, бек да къызгъан заманда, хар сёзюнгю тинтиб эм сюзюб, ашыкъмай кесинге заман бере сагъышха, алай айт. Жууукълукъ, ёмюрледен келген эмен тереклени тамырларыча, кючлю болгъан, юйюрню намысы эм магъаналы болгъан журтларыбызда адамны жанына тийсенг, ол къуру кесинге хата этиу тюйюлдю, юйюрюнге, битеу тукъумунга, битеу туудукъларынга да заран этеди.
Хар ким да кечмейди, хар ким да унутмайды. Таулада къаты кёллю, бушуулу адамла бардыла, терсликни унутмагъан, тау бичакълай, ёткюрле. Терслигинги ангылаб, ызынгдан тюшерле, санга хата жеттирмей кетмезле.
Бирде, хар затны тас этер ючюн, бир сёз, бир къарау тамамды. Сый, намыс да жылла бла жыйылгъан байлыкъ болгъан дунияда бир оюмсуз сёз ата-бабаларыбыз къурагъан затланы бузаргъа боллукъду. Бир терс атлам чынгылгъа тюшюуге келтиргенча, бир оюмсуз сёз да ышанмакълыкъны, шуёхлукъну, бирде уа багъалы затынгы тас этиуге келтирирге боллукъду.
Дуния тюзюнлей тюйюлдю, адамла алгъадан билинмейдиле. Таула бизге хар кюнден анга юйретедиле. Кюн булутланы артына билмей тургъанлай бугъунургъа боллукъду, къоркъуусуз кёрюннген жол а къоркъуулу жар болургъа боллукъду. Адамланы арасында да алайды. Адамны къылыгъы – ол къыйын ишди, аны керти сылтаулары хар заманда да ачыкъ тюйюлдюле. Биз халны, кесибизни оюмларыбызгъа кёре ангылайбыз, алай а керти сылтаула теренирек эмда ангылаусуз болургъа боллукъдула. Бу жашырын затланы ангыларгъа жууукълашыр ючюн, къарауну, тюз айтыуну эмда тийишли тынгылауну ёсюмлю усталыкълары керекдиле. Бу адам табийгъатны терен ангылаугъа жолду.
Таулада биз хар затны бек гитчеликден да сыйларгъа юйренебиз. Адамны аз багъалау да палахха келтирирге боллукъду. Жашауда да алайды: сен къарыусуз неда магъанасызгъа санагъан адамны, сен билмеген кючю болургъа да боллукъду. Аны ачыуу терен болса, бизге ол ачыу тапсыз халда къайтыргъа боллукъду. Акъыллы адам чеклеге сакъ болады, къалайда сёлеширге, къалайда тынгыларгъа биледи. Бу тёлюден тёлюге ётген дерсди. Акъылман къарт, от жагъада олтуруп, къачан сынауну юлеширге керек болгъанын, келишиуню бузмаз ючюн а тынгылауну къачан созаргъа керек болгъанын биледи. Нек дегенде, тынгылау бирде кертиликден эсе кёп къутхарады. Бирде, сёзле жаралы этерик, тюзлюк бузуллукъну эслесек, тынгылау, сени да, башхаланы да сакълагъан болады. Бу къоркъакълыкъ тюйюлдю, ол акъылманлыкъды, тауланы къаты болумларында туугъан, хар ишни магъанасы болгъан, эмда керти кюч – кеси сёзлерине башчылыкъ эте билиуде.
Керти усталыкъ къуру сёлеше билиуде болуб къалмай, тынгылаб турургъа усталыкъда да болады. Тюз да шошлукъда, тилни тыяргъа билиуде, адам табийгъатны да, дуния къуралыуну жорукъларын да терен ангылауу болады.
Биз, хар таууш узакъгъа жайылгъан, хар шыкъырт да къоркъуу неда къутхарылыу болургъа боллукъ тёппелени арасында жашагъанла, уллу сёзлени тюйюл, желни шош шыбырдауун да, акъыллы тынгылауну да багъаларгъа юйреннгенбиз. Кесибизни эм башханы да эшитирге, бизни жюреклерибизде эшитилген ата-бабаларыбызны ауазын эшитирге мадар берген шошлукъ. Къазауатда тынгылау, бошлукъ тюйюлдю, эс жыяргъа эм сагъыш этерге заман, хатасын ангыларгъа, эм иги жолну излерге кенгликди.
Керти кюч ауазны тауушунда тюйюл, сёзлеринг керти да бир затны тюрлендирирге боллукъ заманда сёлеше билиуде кёрюнеди. Бу къылыкъсыз жаншау тюйюлдю, керек заманда келген акъыллы шошлукъду. Ол, ташны суу билгенча, жылла бла сыйдам, кючлю этген усталыкъды. Жашауну ангылагъанлагъа, бош сёлешиуле – заманны тас этиуден башха зат тюйюлдюле. Аланы керти багъалары, магъаналары болгъан сёлешиуде ачыкъланады, сагъышыны теренлигин ангыларча аллай ушакълада жууаб табадыла. Керек заманда сёлеше билген ол уллу акъылманлыкъды. Жашауну ангылагъан адам ол усталыкъны жылла бла ёсдюреди. Адамда акъыллылыкъ бир бири бла сёлешиуде ачыкъланады, анда бир-бирлерине сый бередиле, соруула берирге къоркъмайдыла, бирге жууаб излейдиле. Бу жаланда оюм алышыу тюйюлдю, бир бири бла терен байламлыкъды.
Алай бла, сёлешиуде керти кюч, тынгылагъан, къачан айтыргъа керек болгъанын ангылагъан, селешген адамны эслеп тынгылагъан да билимди. Керти байламлыкъ сезимликни, башха адамны ангыларгъа итиниуню излейди.
Ахырында, адамны сёз жюрютюую – аны адеблиги бла сыйлылыгъыды. Ол бизни ким болгъаныбызны эм тёгерекдеги дуниягъа къалай къарагъаныбызны юсюнден айтады.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.