Самоварым и хъыбар

Мы хъыбарыр къэтIуэтэн ипэ къихуэу, дгъэзэжынщ 1850-1870 гъэхэм… Урысым Тэрч областыр иубзыхуу, къулыкъу хуэзыщIа адыгэхэм Дзэлыкъуэ къущхьэхъу щIыпIэхэр яхуигуэшын щыщIидза лъэхъэнэм. Абыхэм ящыщт корнет Къармэр, иужьыIуэкIэ Къармэхьэблэ къуажэр зытрагъэтIысхьа щIыналъэр зратар.
А лъэхъэнэ дыдэм, Нэгумэ Шорэ и къуэ Ерустэм, ЩIыр гуэшынымкIэ комиссэм и унафэщI Къуэдзым и нэфI къызэрыщыхуам ипкъ иткIэ, Дзэлыкъуэ къущхьэхъупIэм щыщу гектар 800-м щIигъу къыIэрыхьат. Ар езым и закъуэ мыхъуу, и къуэшитIми дэгуэшэн хуейт. Илъэси 6 нэхъ дэмыкIыу, Ерустэмым щIыр ирищащ абдеж цIыхубз монастырь щищIыну хъуапсэ Хомяковэ Екатеринэ.
Хомяковэм ищэхуа щIыналъэмрэ Къармэхьэблэрэ зэпылът. А зэпылъыпIэ дыдэм деж Екатеринэ къуажэ цIыкIу игъэтIысри, Къармэхьэблэ щыщ Шэру Астемыр унафэщIу тригъэувэжащ. Ар иджы Совхозное жыхуэтIэ къуажэрщ.
А лъэхъэнэм урыс къулыкъущIэхэр Кисловодск щызэхыхьэрейт, псы хущхъуэхэм зыщагъэпсэхуну. Аращ Шэрумрэ Хомяковэрэ щызэрыцIыхуауэ жыхуаIэри. Астемыр щIакIуэ ищэу сондэджэру бэзэрым тетт абы щыгъуэ. Зэдэлажьэ хуэдэурэ къежьами, лъагъуныгъэшхуэр къэлыбри, апхуэдэущ адыгэ щIалэр Хомяковэм и щIыналъэм и унафэщI зэрыхъуар.
Ауэрэ Астемыр абдеж чырбыш завод къыщызэIуихри, Къэбэрдейм и япэ дыдэ буржуй цIэр къыхуагъэфэщащ (гу лъытапхъэщ Къэбэрдей уэрамым тет унэжьхэр а чырбышхэмкIэ зэраухуар, Шэрум и цIэ-унэцIэр зытет чырбыш зыбжани ди Лъахэхутэ музейм нобэр къыздэсым зэрыщахъумэр).
Апхуэдэу, а зэманым Къармэхьэблэ дэсащ Къэбэрдейм нэхъ къулей дыдэу щыпсэуа адыгэ щIалитIыр: Къармэ Шурэ Шэру Астемыррэ.
АтIэ, Къармэхэ деж зэгуэр гуп дыгъэл щызэхэсу зэныкъуэкъун щIадзащ «хэт нэхъ къулей» жаIэри… Къармэм къыхилъхьащ гуфIэгъуэм Астемырхэ я деж щыпащэну, гупыр Шэрухэ нэсыху езым ахъшэкIэ лъагъуэ хишыну. Апхуэдэ дыдэуи ищIащ Шу.
Гупыр Шэрухэ нэсщ, ефэ-ешхэм къыпащэри, хъуэхъу зытIу жаIа нэужь Къармэр бысымым еупщIащ: «СыткIэ укъыпэджэжын ди зэдауэм?». Шэрум щхьэгъэрытым унафэ хуищIащ самоваррэ ахъшэ къэпрэ къыхуихьыну. Къызэрахьуи, ахъшэм мафIэ щIидзэм самоварым иридзэурэ псы литри 5 къигъэкъуэлъэри Iэнэм щысхэр шей иригъэфащ. Гупыр арэзыуэ къэнат апхуэдэ къуажэдэс къулейхэр зэраIэмкIэ. Тхьэмадэр абыхэм ехъуэхъуащ, зэрытемыгъэкIуауи къалъытащ. Ауэ Къармэр абыкIэ арэзытэкъым. Езыр къулей Iущу, къулей делэу Шэрум текIуауэ къилъытэрт. Сыту жыпIэмэ, езым и ахъшэр гъуэгущхьэм къытринами, и цIыхухэм къащыпыжащ, Шэрум и ахъшэр игъэсащ!
Зэныкъуэкъур гуащIэ щыхъум, тхьэмадэр губзыгъэти, Къармэм и дзым жэуап иритыну жриIащ Шэрум. «ПщIэ зыхуэсщI корнет Къармэр къызыхэкIа лъэпкъым езауэурэ урысым деж къыщилэжьащ и мылъкур. Абы и Iэ дакъитIым къыпож адыгэлъыр. Сэ урыс тхьэIухудым десхьэкIа зы жэщ закъуэм къысхуихьащ си мылъкур», — жиIащ Астемыр.
Мы хъыбарыр нобэм къэмысынри хэлът, зы Iуэхугъуэ мыхъуамэ.
1902 гъэм, Астемыр дунейм ехыжауэ и мылъкур щатыжым, адыгэ хабзэм тету Шэру Даду лъысащ самоварыр. Тулэ щыщ Лиозберг фабрикэм щащIа самоварыр Хомяковэм Санкт-Петербург къришри, Кавказым къыздишауэ щытащ, икIи Астемыр тыгъэ къыхуищIат. ЗэрыжаIэмкIэ, апхуэдэ самовару къэралым илъар 4-щ зэрыхъур, ахэри Урысейм и пащтыхь унагъуэм ейуэ.
— Самоварыр си унагъуэ илъщ. Ар си адэ Шэру Башир къызитауэ щытащ унэ къэсщэхуу, унагъуэу сыщытIысыжа махуэм. Абы и хъыбарыр зэтемыхуэу куэдым къаIуэтэж, ауэ и пэжыпIэр мыращ. Ар сэ быдэу сощIэ, сыту жыпIэмэ, лъэпкъым къыддекIуэкI Iуэхугъуэщ, къытщIэхъуэ щIэблэр щыдгъэгъуазэу дыкъогъуэгурыкIуэ Шэрухэ. Сыхуэсакъыпэу сохъумэ, сигу къыщихьэкIэ абыкIэ шей згъавэурэ софэ, — жеIэ Шэру Хьэутий.