ЩIэныгъэми адыгэу дыхэвгъэт!

Жэпуэгъуэм и 30-м «Синдика» хьэщIэщым щызэхэтащ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и зэIущIэ. Академием и зи чэзу зэхыхьэм ирихьэлIэу КъБР-м къэкIуэжа щIэныгъэлI, физикэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор цIэрыIуэ Дэбагъуэ СулътIан абы ирагъэблэгъащ. КъищынэмыщIауэ, «Адыгэхэр – 2040» Iуэхур зэрыкIуатэм, блэкIа мази I0 къриубыдэу академием и къудамэхэм ялэжьам тепсэлъыхьащ.
ЗэIущIэр иригъэкIуэкIащ ЩIДАА-м и вице-президент, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Абы хэтащ химие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Къущхьэ Хьэсбий, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий, академием и президентым и чэнджэщэгъу Бэлахъуэ Олег, тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Къэжэр Артур, нэгъуэщIхэри.
Шэджэм къалэм къыщалъхуа Дэбагъуэ СулътIан дуней псом къыщацIыху щIэныгъэлI лъэрызехьэщ. Москва Инженер-физикэ институтым и докторщ, Осакэ (Японие), Оксфорд (Великобритание) университетхэм, Рим и еджапIэ нэхъыщхьи 3-м, КъБКъУ-м щIыхь зиIэ я профессорщ, США-м, Великобританием, Италием, Малайзием щыIэ академие зыбжанэм я академикщ, Радиацэ физикэмкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм и вице-президентщ, Италием и Лъэпкъ ядернэ институтым щIэныгъэмкIэ и унафэщIщ. Къыхэгъэщыпхъэщ: Дэбагъуэр физикэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор цIэрыIуэ, «Нобель и саугъэтыр» зыхуэфащэу тIуэнейрэ ягъэлъэгъуа Къумахуэ Мурэдин и гъэсэнщ.
Ереван щызэхаша щIэныгъэ конференцым хэтыну къэкIуэжа ди лъэпкъэгъур академием и зэIущIэм къыщIрагъэблэгъам щхьэусыгъуэ дахэ иIэщ:
— Къыхэслъхьэну сыхуейт Дэбагъуэр ди академием къыхэдгъэхьэну. Дуней псом къыщацIыху физик цIэрыIуэр адыгэ академием къыхыхьэмэ ди пщIэр иIэтынущ, — жиIащ медицинэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, «Къэббалъкъ Интурист» ООО-м и унафэщI КIыщокъуэ Руслан, ар ди щIэныгъэлIхэм щаригъэцIыхум. АбыкIэ арэзыуэ къэпсэлъащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
— Хуабжьэу дрогушхуэ уи ехъулIэныгъэхэм, СулътIан. Уи цIэр фIыкIэ къыщраIуэ дуней псом. КъищынэмыщIауэ, адыгэ Iуэху зезыхуэхэм щIэгъэкъуэн уахуэхъуу укъызэрыгъуэгурыкIуэми дыщыгъуазэщ. Узэлэжь Iуэхугъуэхэм, уи ехъулIэныгъэхэм укъытхутепсэлъыхьамэ, Леонардэ Да Винчи и анэр зэрыадыгэм теухуауэ роман зытха щIэныгъэлI Вечче Карлэ къызэрыпцIыхуам, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым къызэрыпшам дыщыбгъэгъуэзамэ, ди гуапэт. Япэ сищу къыхэзгъэщыну сыхуейт – Дэбагъуэм и закъуэ мыхъуу, Вечче Карлэ академием къыхэдгъэхьэну дызэригуапэр, — жиIащ ХьэфIыцIэм абы зыхуигъазэу.
Дэбагъуэм тхьэмадэм фIыщIэ хуищIащ икIи зэпкърыхауэ тепсэлъыхьащ италие щIэныгъэлIым да Винчи и анэ Катеринэ теухуауэ роман итхын хуей зэрыхъуам.
— Гу лъытапхъэщ мы романыр бзэ 15-кIэ зэрызрадзэкIам. Ауэ щыхъукIэ, дуней псом къыщащIащ «гений» жыхуаIэ сурэтыщI, узэщIакIуэ цIэрыIуэ Леонардэ къэзылъхуар зэрыадыгэр. Вечче и романыр япэ дыдэ утыку къыщрихьам, сэри срагъэблэгъауэ сыщIэст. ЗэIущIэр къызэзыгъэпэщахэм абы ди гугъу хуащIащ: си щхьэгъусэм сэрэ дызэщIыгъуу дыкIуат. «Адыгэхэм теухуауэ роман стхами, зэи адыгэ слъэгъуакъым. СызэрыщыгъуазэмкIэ, ныщхьэбэрей пшыхьым хэтщ къэбэрдей зэщхьэгъусэ. Ахэр сцIыхуамэ си гуапэт», — щыжиIэм, дыдашри дызэрагъэцIыхуауэ щытащ. Вечче зэрыжиIэмкIэ, адыгэхэр лъэпкъ 12 дызэрыхъум щыгъуазэщ, ауэ Катеринэ къэбэрдейуэ къыщохъу. Езы Вечче щIэныгъэлIщ, тхакIуэкъым. Ауэ Катеринэ и тхыдэр иджыху, хьэщыкъ хуэхъуауэ жеIэ абы и теплъэм, и хьэл-щэным, икIи щIэныгъэ лэжьыгъэ мыхъуу, роман тыгъэ хуищIыну триухуащ. Апхуэдэущ «Катеринэ и гуфIэкIэр: Леонардэ и анэм и хъыбар» романыр дунейм къызэрытехьар. Карлэ жиIащ Катеринэ и хэкур и нэкIэ зригъэлъэгъуну зэрыхъуапсэр, ауэ Урысейм тезыр къытралъхьауэ европейхэр кърагъэхьэртэкъыми, посольствэм сыпсалъэщ, Iуэхур зытетыр къагурызгъаIуэри, псалъэмакъ къимыкIыжын хуэдэу тхылъхэр хузэрагъэпэщри, Вечче Къэбэрдей-Балъкъэрым къэсщащ. Хуабжьу игу ирихьащ, адыгэ хабзэмрэ хьэщIагъэмрэ хуэмыIуэтэжу игъэзэжащ, — жиIащ щIэныгъэлIым.
Италием и ядернэ институтым щылажьэ ди лъэпкъэгъум ЩIДАА-м и щIэныгъэлIхэр щигъэгъуэзащ зэлэжь Iуэхум. КъищынэмыщIауэ абы игу къигъэкIыжащ Къумахуэр, тепсэлъыхьащ абы Нобель и саугъэтыр къыщIрамытам и щхьэусыгъуэм, нэгъуэщIхэми. ЩIДАА-м химие къудамэмкIэ и унафэщI Къущхьэ Хьэсбий хьэщIэм тхылъыщIэ зыбжанэрэ академием къыдигъэкI щIэныгъэ журналымрэ тыгъэ хуищIащ.
Зи зэман зэпэбжа Дэбагъуэр ирагъэжьэжри, зэIущIэм къыпащащ щIэныгъэлIхэм.
«Адыгэхэр — 2040» IуэхумкIэ жэуап зыхь Къэжэр Артур тепсэлъыхьащ ар зэрыкIуатэм, Iуэхур зытращIыхьам, абы къызэщIиубыдэнум.
— Илъэс етIуанэ мэхъу мы проектыр къызэрыхэтлъхьэри, Iуэхур и кIэм нэсмэ тлъагъуну дызыхуейр ди нэгум щIэтщ, ауэ ар зэрыдгъэзэщIэнур тщIэркъым. Псом япэрауэ, дунейм адыгэу тетым я бжыгъэр къэлъытапхъэщ. АдэкIэ делэжьынущ лъэпкъым и лъыщхьэм (генетикэм), къикIуа гъуэгуанэм, нобэр къэсыху зэрызиужьам, зэрызихъуэжам, Урысей къэралыгъуэм и щэнхабзэм зыдищIу ди щэнхабзэм зэрызихъуэжам. Абы и закъуэкъым. Гулъытэншэ тщIы хъунукъым нобэрей дунейм къыздихь зэхъуэкIыныгъэхэр; модернизацэм тIэщIиуд хабзэхэр; ислъамым, интеренетым, дунейпсо щэнхабзэм ихъуэж ди адыгагъэр. ЗыщIыпIэ дежи имытхауэ, лъэпкъым IуэрыIуатэ защIэу нобэм къихьэса адыгэ хабзэр иджырей гъащIэм къигъэув хабзэхэми къезэгъыу зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр хэлъхьэн хуейуэ и чэзу къэсауэ догугъэ. Ар ди лъэпкъ къулеигъэу зэрыщытыр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым, икIи курыт лъэхъэнэхэм яубзыхуа уэркъ хабзэм и мардэ гуэрхэр нобэ зэрымылэжьэжым гу лъыдвгъатэ. Апхуэдэу, гугъущ адыгэ хабзэмрэ муслъымэныгъэмрэ зэхэбгъэзэгъэну. А тIури зи гум илъ адыгэм хэкIыпIэ гуэр хуэубзыхун хуейщ. Мис ар псом нэхърэ нэхъ гугъущ, къызгуроIуэ. Ауэ лъэпкъыр дымыкIуэдыжын, дунейпсо щэнхабзэм ди хабзэмрэ бзэмрэ хэмышыпсыхьыжын папщIэ хьэкIыпIэ къэдмыгъуэту хъунукъым. Мы Iуэхум етхьэлIэну къарур псэхэкIуадэ хъунущ ди щIэблэр и анэдэлъхубзэмрэ щэнымрэ щымыгъуазэмэ, ахэр яхэдмылъхьэмэ. Абы къыхэкIыу, дгъэхьэзырын хуейщ тхыдэм, литературэм, IуэрыIуатэм, бзэм, щэнхабзэм я лэжьакIуэхэр. Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс, Адыгэ республикэхэм, шапсыгъым я закъуэ мыхъуу, Щамым, Тыркум, Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэми гулъытэ яхуэщIыпхъэщ. ТхыдэмкIэ, филологиемкIэ, щIыуэпсымкIэ щIэныгъэлI лъэщхэм дыхуэныкъуэщ. «Адыгэхэр – 2040» Iуэхур зытеухуар аращ, кIэщIу жыпIэмэ. Мыр кIуэтэн папщIэ, ди щIэныгъэлIхэм гупсысэ пыухыкIахэр гъэбелджылауэ кърагъэхьмэ, псоми дыхэплъэжу дызэрылэжьэну щIыкIэр дубзыхуну аращ. СыныволъэIу фымыгъэгувэну, — жиIащ Къэжэрым.
Адыгэм зищIэжынымкIэ тхыдэ къэхутэныгъэхэм мыхьэнэшхуэ зэраIэм гу лъитащ ЩIДАА-м хэт корреспондент Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ.
— Адыгэм и тхыдэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, тхыбзэ имыIэу, абы къыхэкIыу и тхыдэр имытхыжу къэгъуэгурыкIуащ (хьэтхэм я тхыбзэм и гугъу дымыщIмэ). Ауэ пасэрей урым, алыдж, нэгъуэщI лъэпкъхэм ящыщ зыплъыхьакIуэхэмрэ лъахэхутэхэмрэ адыгэхэм нэхърэ нэхъыбэу зытетхыхьа уагъэлъыхъуэнщ. Псори дыщыгъуазэщ, псалъэм папщIэ, Италием и дэфтэрхъумапIэхэм адыгэм теухуауэ тхыгъэшхуэхэр зэрыщIэлъым. А дэфтэрхэр пасэреибзэм кърихыу нобэ зэрыпсалъэм къригъэзэгъэн папщIэ, италие щIэныгъэлIым илъэс-илъэситI трегъэкIуадэ. Абы къыхэкIыу, пасэреибзэхэр зэзыдзэкIыф щIэныгъэлI зыбжанэ адыгэм димыIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ахэр мыбдеж щыпхуэгъэхьэзырынукъым. Италие дэфтэрхъумапIэхэм щыбгъэлэжьэнумэ, абы гъэкIуауэ щегъэджэн хуейуэ аращ. Iуэху зыбжанэ зэщIагъэхьэн хуэдэу гуп-гупу еджапIэ зэхуэмыдэхэм гъэкIуэн хуейщ. Зыджын щымыIэу адыгэ тхыдэр «щIобэмпIыхь» дэфтэрхъумапIэхэм. А псори дунейм къытехьэжатэмэ, адыгэм зищIэжынымкIэ сэбэп къытхуэхъунт. Абы гъэкIуапхъэри адыгэпсэ зыIут, хабзэмрэ адыгагъэмрэ зыхэлъ цIыхущ, — жиIащ Анфисэ.
Къэжэрыр абы арэзы техъуащ икIи къызэхуэсахэм захуигъазэу жиIащ мы Iуэхум теухуауэ мызэ-мытIэу зэхыхьэн, зэчэнджэщын зэрыхуейр.
— ЛIыгъэ, къару жыпIэмэ, адыгэр псом япэ ирагъэщу, дуней псом къыщацIыхуу дыкъэгъуэгурыкIуащ. ЩIэныгъэми адыгэу дыхэвгъэт нобэ, ди къэкIэунум адыгэм и лъэр нихьэсын папщIэ, — жиIащ Къэжэрым.
Академием и щIэныгъэ къудамэхэм я унафэщIхэм къатащ блэкIа мази I0-м ялэжьар къыщыгъэлъэгъуа тхыгъэхэр. Илъэсым и кIэм зэхашэну зэIущIэшхуэм зыхуагъэхьэзырынуи унафэ къащтащ.