ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и зи чэзу зэIущIэ екIуэкIащ жэпуэгъуэм и 3-м. 2025 гъэм и блэкIа мазибгъум къриубыдэу академием зэфIиха Iуэхугъуэхэм ириплъэжу абы къыщыпсэлъащ ЩIДАА-м и щIэныгъэ секретарь нэхъыщхьэ, биологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, КъБР-м и Парламентым и депутат Щхьэгъэпсо Сэфарбий.
ЗэIущIэм хэтащ академием и вице-президент ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, ЩIДАА-м и президентым и чэнджэщэгъу Бэлахъуэ Олег, ЩIДАА-м филологиемкIэ и къудамэм и унафэщI БакIуу Хъанджэрий, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор Гъут Iэдэм, нэгъуэщIхэри.
— Псом япэрауэ къыхэзгъэщынут ЩIДАА-м и щIэныгъэ журналым и 3-нэ къыдэкIыгъуэр дунейм къызэрытехьар. Абы физикэм, щIыуэпсым, медицинэм, экономикэм, тхыдэм, филологием теухуауэ тхыгъэ купщIафIэхэр къытехуащ. КъищынэмыщIауэ, «Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыпIэ яхъумэхэм щыкI Iэгъэбэгухэр» тхылъым и рецензэр, БакIуу Хъанджэрий и ныбжьыр илъэс 85-рэ зэрырикъум ирихьэлIэу абы и щIэныгъэ лэжьыгъэмрэ гъащIэмрэ теухуа, ЩIДАА-м и вице-президент Гварами Алеко и ныбжьыр илъэс 85-рэ зэрырикъум ирихьэлIэу ягъэхьэзыра тхыгъэхэр итщ абы.
Гу лъытапхъэщ: ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академиер, Адыгей Республикэм Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтыр, «Адыгэ Хасэ-Шэрджэс Парламент» адыгей жылагъуэ зэгухьэныгъэр дызэщIыгъуу мазаем и 20-2I-хэм едгъэкIуэкIащ, анэдэлъхубзэр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ VII Дунейпсо зэIущIэр. ЩIыдэлъху лъэпкъхэм я бзэр хъумэным хухаха илъэси 10-м (2022 — 2032 гъэхэр) ипкъ иту къызэдгъэпэща а зэIущIэм хэтащ Дунейпсо Адыгэ академием и академикхэр, Осетие Ищхъэрэ-Алание Республикэм, Тыркум, Абхъазым, нэгъуэщI щIыналъэхэм я щIэныгъэлIхэр.
КъищынэмыщIауэ, «ЩIыналъэхэм, зэрыщыту къатщтэмэ, ди планетэм и жьыуэпсым (климат) къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэр къызыхэкIымрэ абыхэм къарикIуэнкIэ хъунумрэ» зыфIэтща зэIущIэр къызэдгъэпэщат ди академиемрэ Урысей Федерацэм ГидрометеорологиемкIэ и къулыкъум и гуэдзэн, ди республикэм и къалащхьэр зи хэщIапIэ Бгы лъагэ институтым и щIэныгъэлIхэмрэ дызэщIыгъуу. Зэхыхьэм хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Абхъаз Республикэмрэ я еджагъэшхуэхэр, нэгъуэщIхэри. Иужьрейуэ академием и лIыкIуэхэр зыхэтар Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал институтым фокIадэм и 26-м иригъэкIуэкIа «Проблемы системного изучения языка, фольклора и литературы народов Северного Кавказа в современных культурно-исторических реалиях» урысейпсо щIэныгъэ-практикэ конференцэрщ. Ар къызэрагъэпэщащ филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым Гуманитарнэ къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь, ЩIДАА-м и академик БакIуу Хъанджэрий къызэралъхурэ илъэс 85-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ, — жиIащ Щхьэгъэпсом.
ЩIэныгъэлIым гулъытэншэу къигъэнакъым академием илэжьын хуейуэ яубзыхуауэ зыхунэмысахэри. Абыхэм ящыщщ тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор Къэжэр Артур и нэIэ тету ирагъэкIуэкIын хуея «Iэнэ хъурейр». Ар 2026 гъэм яхьащ унафэщIхэм. ЩIДАА-м хэтхэм ятеухуауэ ягъэхьэзыр «Кто есть кто в АМАН» тхылъыр кIыхьлъыхь щIэхъуар щIэныгъэлIхэм я тхылъхэр и чэзум къызэрамытарщ (Бэлахъуэ Олег зэрыжиIамкIэ).
— Академиер къызэрыунэхурэ, хэтахэм я Iыхьэ тхуанэм я тхылъ кIапи димыIэу жыпIэ хъунущ. Зи гугъу тщIыхэр дунейм ехыжауэ аращи, абыхэм я Iыхьлым деж упсалъэкIи къытрахыркъым, уакIэлъыгъуазэкIи жэуап къапхупыхыркъым. Арами, тхылъыр нэдмыгъэсу хъунукъыми, мы Iуэхум теухуауэ унафэ гуэр щIын хуейщ. Зы цIыхум и закъуэкIи ар зэхуэхьэса зэрымыхъунур наIуэщ, — къыхигъэщащ Олег.
ЩIДАА-м и мылъкукIэ къыдагъэкI тхылъхэм я гугъу щищIым, Щхьэгъэпсом жиIащ илъэс хьэкъыр зэрагъэзэщIар.
— Аллергием теухуауэ ягъэхьэзыр тхылъыр мы гъэм къыдэдгъэкIын хуэдэу хьэзыртэкъыми, ар лъэныкъуэ едгъэзащ зэкIэ. УзэщIакIуэ Нэгумэ Шорэ хуэдгъэпса тхылъри нэщIысакъым. Брат Хьэсин игъэхьэзырын хуея «Этнозоонимия черкесов» жыхуиIэ, тхылъищу зэхэт къыдэкIыгъуэри мы гъэм къытхудэгъэкIакъым, Хьэсин зэрыгукъыдэмыжым къыхэкIыу. Арами, абыхэм я пIэм идгъэувэн щыIэти, дубзыхуам нэхърэ нэхъыбэ тхылъ мы гъэм дунейм къытехьауэ жыпIэ хъунущ. Абыхэм ящыщщ «Нартхэр», «Золотое дерево нартов», нэгъуэщIхэри, — жиIащ Щхьэгъэпсом.
Иужьрейм теухуауэ къэпсэлъащ тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIа, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор Гъут Iэдэм.
— Псом япэрауэ, фIыщIэ фхуэсщIыну сыхуейт мы тхылъыр дунейм къытехьэнымкIэ академием зэрызыкъысщIигъэкъуам папщIэ. Фубзыхуа Iуэхухэм хэмыту, мы тхылъыр къызэрыдэвгъэкIам ифI псоми къыдэкIыну согугъэ. Сыту жыпIэмэ, адыгэм и IуэрыIуатэр, нарт эпосыр Кавказым щыпсэу лъэпкъ зыбжанэм къащтам и закъуэ мыхъуу, нартхэм къатехъукIахэр езырауэ, эпосри я лъэпкъ къулеигъэм щыщу жаIэ. ЖаIэм и закъуэкъым, ар цIыхубэм щыхахьэ зэIущIэ бжыгъэншэхэр ирагъэкIуэкI, пщIы бжыгъэкIэ тхылъхэр къыдагъэкI. Тхыдэм апхуэдизкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщи, уи блэкIамрэ укъызыхэкIа лъэпкъым и щэнхабзэмрэ умыщIэмэ, щIыхьи напи уимыIэу аращ. УзищIысыр умыщIэным нэхъ щхьэфIэх хуэлэжьынкъым цIыхум. А псоми гуманитар щIэныгъэхэмкIэщ зэрызыщыдгъэгъуазэр. ИкIи адыгэ IуэрыIуатэмрэ тхыдэмрэ я пщIэм нобэ кIэрыдгъэхумэ, абы щIэблэр щыдмыгъэгъуазэмэ, лъэпкъым фIы къытпэщылъкъым. Абы и лъэныкъуэкIэ ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием лэжьыгъэшхуэ зэфIех. Ди Iуэхур куэдкIэ нэхъ шынагъуэу щытынут академиер димыIамэ. ДяпэкIи ди щэнхабзэм, бзэм, тхыдэм дытелажьэмэ, ди лъэпкъ къулеигъэхэр зыми тIэщIихыфынукъым, — жиIащ Гъутыр къыщыпсэлъам.
Щхьэгъэпсор абыкIэ арэзы хъуащ икIи къыхалъхьащ тхылъиплIым деж къыщымыувыIэу, «Нартхэм» и етхуанэ Iыхьэми елэжьын щIадзэну.
Щхьэгъэпсом зэрыжиIамкIэ, 2026 гъэм академием илэжьынухэм ящыщщ Къанокъуэ Арсен ЩIДАА-м и президенту зэрыщытрэ илъэси 5 зэрырикъум ирихьэлIэу, а зэманым къриубыдэу академием илэжьам зэрыриплъэжынур, зэгухьэныгъэм и унафэщI хэхыныгъэхэр щекIуэкIыну зэIущIэшхуэм зыхуагъэхьэзырыныр.
Иджыблагъэ зи ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ ирикъуа, ЩIДАА-м и академик, экономикэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат Къущхьэ Iэмырхъанрэ химие щIэныгъэхэмкIэ доктор Бей Ауесрэ я цIэр щраIуащ зэIущIэм, икIи ЩIДАА-м и фIыщIэ тхылъкIэ ягъэлъэпIащ ахэр.
— ЦIыху гъэщIэгъуэнщ, щIэныгъэлI лъэщщ, илъэс куэд щIауэ соцIыху Ауес. Абы и кандидат лэжьыгъэр I99I гъэм пхигъэкIауэ щытащ, илъэс 36-рэ фIэкI езыр мыхъуу. ЩIэныгъэм хэлъхьэныгъэу хуищIам папщIэ, академием и фIыщIэ тхылъыр худогъэфащэ, — жиIащ Щхьэгъэпсом, зэIущIэм кърихьэлIа Бейм саугъэтхэр щритыжым.
ЗэIущIэм къыщаIэта Iуэхугъуэхэм теухуауэ унафэ пыухыкIахэр къащтащ щIэныгъэлIхэм.