Бизни къарачай-малкъар халкъны ёмюрледен келген адетлеринде юй, жангыз тургъан жер тюйюлдю, ол мамырлыкъ, хурмет эмда сюймеклик патчахлыкъ этген сыйлы от жагъагъа саналгъанды. Тамам юйде, аны жылы къабыргъаларында, адам кюч алады, ышаныулукъ эм кесини жетишимлерине таянчакъ табады.
Юйде келишиу болса, сёзле жаланда тауушла болуп къалмай, жашау иги жанына айланады.
Таматалагъа хурмет этиу, гитчелеге къайгъырыу, эр бла юй бийчени арасында жууукълукъ - ол затла барысы да хар адам кесин къоруулагъан эм сюйгенча ариу хал къурайдыла. Аллай юйде не тюрлю къыйынлыкълагъа да тёзерча, ол керти къала болады.
Ата-ана сабийлерине ийнансала, юй бийче а эрини сыйын кётюрсе, аны кючюне таянса, бузулмазлыкъ къала тууады. Ол бек кючлю боранладан сакълагъан деменгили къабыргъа кибикди. Юйде тынчлыкъ – ол жетишимни белгисиди эмда жюрекде рахатлыкъ, юйюрде таза хауа къурауду. Бир бирни ангылагъан юйге - алгъа тынчлыкъ келеди, ызы бла уа – кюч, къарыу эм, аны себебинден, битеу ишледе жетишим келеди. Юйде бу ариу сюймекликни, жарашыулукъну эм келишиуню унутуб, кёплюкню ызындан сюрмезге керекди.
Юй, уруш тюзю болгъанда: юйюр къаугъала бизни ичибизден бузадыла. Юйде къаугъала - ала къуру табсыз кезиуле тюйюлдюле, ол керти оюлгъан кючдю, бизни жашауубузну тамалын акъыртын-акъыртын бузады. Къала эмда къууанчны жери болургъа керек юй таймаздан къаугъалагъа бурулса, жашау бояуларын тас этеди. Быллай юйде адам арымай талмай, кече да кюн да кюрешеди, алай хайырын кёрмейди. Аны этген иши онгсунмайды, амалсызды. Аны юйюнден къууанч, шатлыкъ узакъгъа кетеди, орнуна къайгъы, къарангылыкъ жангыз къалгъанды.
Адам юйюрюн, жетиб келген борандан сакъларгъа не жаны бла да кюрешеди, алай а къарыуу тауусулады. Ала бла бирге ишледе жетишим да кетеди, огъурлулукъ эм ырахатлыкъ жокъ болады.
Ол тохтаусуз ич къысыуду, бу оноусуз жаулукъ – юйде хауаны керти бузулуугъа элтеди.
Бизни ата-бабаларыбыз юйюрню не заманда да баш этип жашагъандыла. Бу бош сёзле угъай, бизни жашауубузну мурдору, кючюбюзню эм кёллендириуюбюзню шауданыды. Биз керти насыпны бла жашауну ангылаун табабыз юйюрде.
Бизни ёмюрледен келген адетлерибизни кёз къарамларына кёре, юйюр – ол къуру къан байламлыкъладан сора да кёбдю. Ол бирикген бир затды, хар ким кесини борчун тындырады эмда кесини энчи ишин толтурады. Бу, кёп тёлюлени заман эм акъылманлыкълары бла сыйлы этилген, сыйлы биригиудю.
Юйню ичинде бузукълукъ салыу, бу ашхылыкъгъа келтирген иш тюйюлдю. Сагъыш этигиз: сиз бир юйню ичинде бирге жашагъансыз - ким бир жыл, ким эки, ким он жыл, ким а - жыйырма жыл, ким а андан кёб. Къаллай бир къууанчлы кезиулени юлешгенсиз, къаллай бир къыйынлыкъланы бирге ётгенсиз, нек дегенде юйюрюгюз байлай эди сизни. Бу ахшы эсгериулени жюрекден къалай кесиб атып къояргъа боллукъду? Бир сагъышланыгъыз аны юсюнден.
Болгъан затыгъызны багъай билигиз, ол сизни огъурлугъугъузну тамырыды.
Кёбюсюнде биз, бек магъаналы затны унутуб, бизде болгъан затны багъалай билмейбиз. Бир багъалы затны тас этиу бек къыйынды, алай битеу жашауунгу тас этиу – ол андан да къоркъуулуду.
Болгъан затынгы тас этсенг, ачыу келеди. Жашауубузда да алайды: бизде болгъан затны багъаламай эсек, биз аны тас этербиз. Ол себебден, сизден тилейме, болгъан затыгъызны багъалагъыз. Бу сизни насыпыгъызны бла тынчлыгъыгъызны тамырыды.
Хурмет бла келишиу бийлик этген жерде керти игилик жашнайды. Ол тышындан туумайды, бир-бирин ангылаб, сюймекликден толгъан юйюрде тууады.
Юйюгюз сизни къалагъыз эмда тауусулмазлыкъ кюч болсун – къарыу бериучю болсун!
Сый бла сюймекликни тамалында ишленнген бу къалада, келлик заманны мюрзеую салынады. Келишиуледе къаугъала бла кёлкъалдылыкъла бийлик эте эселе, жетишимге ышаныргъа керек тюйюлдю – ол кюйген жерде бир зат ёсдюрюрге кюрешгенчады. Хар юйюрде адам кесин эшитгенин эм керти багъалылыгъын сезген жерде, сёзле аурутур ючюн тюйюл, сау этерге къуллукъ этген жерде, не тюрлю къыйынлыкъны да хорларгъа болушхан ич кюч тууады. Ала къуру ариу айтымла болуб къалмай, ата-бабаларыбызны тёлюден тёлюге кёчюб келген терен, ёмюрледен келген акъылманлыкъларыдыла.
Ата-ана сабийлеринде тукъумларын андан ары бардырыучулача кёрмей, сабийлеринде хурметликге эм сюймекликге тыйыншлы адамларын кёрселе, араларын ышаныу бла бир-бирине болушуугъа къурасала, кёрюнмеген, бек кючлю зат тууады.
Бу-жууукълукъ, битеу багъалыкъла эм бирликни кючюн терен ангылауду. Ол кюч къыйынлыкъланы хорларгъа тюшсе да, къыйын болумлада да алгъа барыргъа къоркъмазгъа мадар береди.
Ачха, сёзсюз, магъаналыды, алай ол жюрекге тынчлыкъ бермейди. Керти байлыкъ - жанны эм юйюрню рахатлыгъыды. Бу ич мурдор кючлю болса, тыш жетишимле болургъа боллукъдула. Ол тынчлыкъдан туугъан кюч къычырыкъчы тюйюлдю, шошду эм ышаннгылыды. Ол тюз оноула этерге, къыйын болумладан мадар табаргъа эм къураргъа болушады.
Алай бу назик тенгликни бузгъанлай, хар зат да оюлуп башлайды.
Даулашыула, тюйюшюуле – юйню эм тукъумну тамалын бузадыла, сёзсюз саулай юйюрню жашаун терсине бурадыла. Юй жарсыуланы жюгю бла ишге баргъан адам, суугъа къаршчы жюзюб баргъан паруссуз кемеге ушайды. Аны сагъышы жарсыу бла кюрешеди, жаны уа тауусулады. Ол юйге кюч-къарыу алыргъа къайтмайды, урушну андан ары бардырыргъа къайтады. Алай бла, атлам-атлам, къарыу бла илхам тауусулады, эм жетишим тас болады, юй чачылады.
Жашаубузда биз кёзге кёрюннген "уллу" деген затланы къуууб, кёбюсюне багъалы затны унутуб къоябыз, ол а бизни къолубуздады. Туугъан от жагъабызны жылыуу, битеу байрамланы къууанчлары, жашагъан кезиулерибизге шош ыразылыкълары – тыш дунияны ызындан чексиз эришиуге кёмюлсек, бу затла бары да мутхуз боладыла.
Юйюрде низамсызлыкъ болса, ол бизни ич болумубузну кёргюзтеди. Керти берекет бла жетишим тышындан келмейдиле, ичинден тууадыла.
Керти байлыкъ жыйылгъан игиликле тюйюл, юйюрню ичинде бир-бирине сый бериуню, тёзюмлюлюкню эмда келишиуню халыды. Керти акъыл тёлюден тёлюге, багъалы мюлкча бериледи. Ол ата-бабаларыбыздан алгъан затлада, бизни озгъан заманыбыз бла байлагъан адетледе ачыкъланады. Жашауну керти насыбын, магъанасын тыш къарамлада табмайбыз, керти да сюйюб багъалагъан, бизге терен, энчи магъанасы болгъан затлада табабыз.
Хурмет бла, Баразланы Владимир.