Къарачай-малкъар тойлада жаш эр кишиле къуру къонакъла болуб къалмай, тири къошулуучула, ёмюрледен келген адетлени сакълаучула боладыла.
Той-ол къуру тепсеу эм сыйлау тюйюлдю. Ол бек ариу адетди, хар эркиши, аны орну эсленмей кёрюнсе да, кесини, бир-бирде билмей тургъан, алай а таймаздан магъаналы къошумуду.
Бу бизни жамауатны къумачын эшген халыды, хар салыуну багъасы даулашсызды. Бу къууанч, таматалагъа хурмет этиу, жууаплылыкъ сезим эм халкъны маданият хазнасын сакъларгъа итиниу бла толуду. Бу тынгылы тохташдырылгъан ишде жаш эр кишиле, жангы юйюрню жакъчылары болуп, халкъыны кючюн, адамлыгъын да кёргюзтедиле. Аланы къошулгъанлары къуру байрамда болуу болуб къалмай, къууанчны игилиги ючюн эмда адетлени сакълар ючюн жууаблылыкъны кесинге алыргъа хазырлыкъ излеген сыйлы ишни толтурууду.
Таматалагъа хурмет этиу-адебни мурдоруду. Жаш эр кишиле хар заманда таматалагъа жол къоядыла, аланы сёзлерине тынгылайдыла, ала айтхандан чыкъмайдыла эм бютеу ишлеге хурмет этедиле. Байрамлада, тепсеуледе эмда башха къууанчлада тамата тёлюге разылыкъ бериледи.
Киеуню жууукълары тойну къурауда эм бардырыуда баш магъананы тутадыла. Ала хазырланыугъа болушадыла, къонакълагъа тюбейдиле, адетлеге кёре байрам халны къурайдыла. Андан сора да, ала жашны жакълайдыла, бирликни кёргюзюб, адетли оюнла бла тепсеулеге тири къошуладыла. Тепсеу, тойну магъаналы кесегиди. Жаш эр кишиле тепсеуде кеслерини усталыкъларын бла кючлерин кёргюзтедиле. Ала бирликни белгиси болуп, ариу тепсейдиле. Тепсеуле, кёбюсюне тёрели макъамла, жырла бла бирге, тепсеуге энчи хал бередиле.
Алгъышда, тойну магъаналы кесегиди. Таматала, жаш тёлюню махтап, алагъа насып-эсенлик тилей, ата-бабаланы, адетлени да эслерине тюшюредиле. Алгъыш, адетдеча, назму халда айтылады эмда сёзде усталыкъны, акъылманлыкъны кёргюзтеди.
Байрам халгъа да къарамай, хар эр киши кесин адепли, намыслы жюрютюрге итинеди. Бош даулашла эмда ичги бла хайырланыу жарамайды. Къууанчха къошулгъанла тукъумларыны, миллетлерини багъаларын белгилеген магъаналарын эсде тутаргъа керекдиле.
Киеуню тукъумундан жаш эр кишиле келинни къоруулау бла жакълау ючюн жууаблылыкъны кеслерине аладыла. Ала аны къыйынлыкъладан сакълайдыла эм жангы юйюрде жашаргъа болушадыла.
Бютеулей алыб къарасакъ, къарачай-малкъар тойда жаш эркишилени халилери – ол кючню, жигитликни, адетлеге сый бериу эмда юйюрню, халкъны келир заманы ючюн жууаблылыкъны кёргюзтюудю. Бу къыйын эмда кёб тюрлю адетди, ол тёлюден тёлюге кёчеди, маданият байлыкъны сакълайды эмда адамланы арасында байламлыкъны бегитеди.
Белгилерге керекди, бусагъатдагъы тойла адетден башха тюрлю болургъа боллукъдула. Алай а, таматалагъа сый бериуню, жаш тёлюню жакълауну эмда адетлени сакълауну баш жорукълары тюрленмей турадыла.
Байрамгъа хазырланыуда къуанчны къураугъа уллу эс белюнеди, анда эр кишиле баш магъананы тутадыла. Бу тюрлю-тюрлю борчлада ачыкъланады, анда хар ким кесини бек иги жанындан кёргюзтюрге кюрешеди.
Кийим да тойда магъаналы жерни алады. Эр кишилени адетли тойгъа кийген кийимлери:
• каракуль бёрк;
• башлык;
• Кёлек;
• къаптал (бешмет);
• чепкен (черкесска).
Кийимни тизгини да жаш адамлагъа, къонакълагъа сый бериуню белгисиди. Къама неда белибау кибик затла тёрели костюмну бир кесеги болургъа эм кеслерини юйюрлерин къорууларгъа кишиликни бла хазырлыкъны белгилейдиле.
Тойда къонакъбайлыкъгъа энчи эс бурулады. Жаш эр кишиле къонакъланы тюбешиуге бла орнатыугъа тири къатышадыла, алагъа тап болумла къураргъа кюрешедиле. Ала барысыны да ашлары да, ичгилери да жетишимли болгъанына эмда бир киши да кесин сансыз этиб къоймасын деб къарайдыла.
Къонакъбайлыкъ къарачай-малкъар халкъны магъаналы шартыды, той да аны не жаны бла да кёргюзтюрге аламат онгду. Тойда, эр кишилени низамны бла къоркъуусузлукъну сакълауда магъаналарын да унутургъа жарамайды. Ала къаугъала чыкъмазча эмда къонакъланы барысыда къоркъуусузлукъну сезерча къарайдыла. Керек болса, ала къатышыргъа эм ангылашынмагъанланы тюзетирге хазырдыла. Ол зат айырылыб бек магъаналыды, нек дегенде тойлада кёб адам жыйылады, эмда низамны сакълау, сакълыкъны эмда жууаблылыкъны излейди.
Бюгюн, сёзге да къарамай, тойлада жаш эр кишиле эски тыйгъычладан къутулуб, кеслерини сезимлерин айтыргъа бек уллу эркинлик бергенлери кёбден кёб кёрюнедиле.
Алай болса да, таматалагъа хурмет этиу, гитчеге болушуу эмда адетлени сакълау къарачай-малкъар тойлада жаш эр кишилени къылыкъларын белгилеген баш шартла болуб турадыла. Ол къуру байрам болуб къалмай, тёлюлени арасында байламлыкъны бегитиб, халкъны энчилигин сакълагъан магъаналы маданият адетди. Жаш эр кишиле, адет-тёрелени сакълаучула болуп, бу адетде ара магъананы тутадыла.
Бюгюнлюкде, жашау ишле бла байрамладан толу болгъан заманда, эр кишиле, хар заманда да къаты жорукъланы тутмасала да, белгиленнген, ачыкъ болмагъанлыкъгъа, адетлени сакъларгъа кюрешгенлерин эслерге боллукъду.
Сёз ючюн, ала къаты костюмну орнуна табыракъ, алай омакъ костюмну сайларгъа боллукъдула. Аллай сайлау аланы татыуларыны юслеринден угъай, этген ишлерине сый бериулерини юсюнден да айтады.
Тепсеуледе, бусагъатдагъы кючле бла къымылдаулагъа да къарамай, тёрели байрамлагъа хурмет сакъланады. Алгъышлада уа къысха болса да, ёмюрледен келген адетледен насып бла огъурлулукъну юсюнден тилекле эшитебиз.
Къарачай-малкъар той-ол бузлагъан адет тюйюлдю, жаны болгъан затды, ол ёсюб, жангы болумлагъа келишеди. Аны ангыларгъа керекди. Бу эр кишиле, бу ишни тири къатышыучуларыча, аны айныуунда уллу магъананы тутадыла.
Андан сора да, сёзсюз, жаш эр кишини тойда жууаблыгъы – ол адетдеги борчланы толтуруудан эмда сыйлы ишлеге къатышыудан кёб болгъанын ангыларгъа керекди. Аланы жаш адамлагъа сезим жаны бла болушлукълары магъаналыды. Ала киеу бла келинни къатында болургъа, аланы бу къайгъылы кюнде жакъларгъа, ышанмакълыкъ берирге эмда не тюрлю къыйынлыкъладан да къутулургъа болушургъа керекдиле. Ол артыкъ да бек туугъан юйюнден чыгъыб жангы юйюрге кирген келиннге бек магъаналыды. Киеу тукъумдан эр кишиле аны къайгъырыу бла, эс бёлюу бла тёгерегине келирге керекдиле, ол кесин сюйюб, къабыл кёрюрча.
Юйюр багъалыкъланы сакълауда эр кишилени магъаналарыны юсюнден да унутургъа жарамайды. Той – ол жаланда сюймекликни байрамы болуп къалмай, уллу тукъумну бир кесеги боллукъ жангы юйюр къурауну белгисиди. Эр кишиле, абадан тёлюню келечилерича, кеслерини билимлерин, сынамларын жаш адамлагъа берирге, намыс, бир-бирин ангылау бла сюймекликге тыяннган кючлю эмда насыблы келишиуле къураргъа болушургъа керекдиле.
Къарачай-малкъар тойлагъа эр кишилени къатышыулары миллетибизни терен маданиятын эмда адетлерин ачыкълайды. Бу тойла, къуру бир тизме затла эмда адетледен сора, ала ата-бабалагъа сый бериуню, жаш тёлюге болушлукъ этиуню эмда юйюрню сыйын сакълауну кёргюзтюудюле.
Бюгюннгю кюнде да, эр кишиле бу уллу маданият ишни башчыларыдыла. Ала адетлени жангы заманнга жарашдырадыла эмда келлик тёлюлеге бередиле. Къарачай-малкъар той, къуру бир байрам болмай, миллетни энчилигин сакълауда уллу орнун тутады.
Хазырлагъан Баразланы Владимир.