Къарачай-малкъар халкъны адетлеринде, адамны жамауатда къуллугъуна неда хайырына къарамай, адамгъа сый бериу терен магъанагъа иеди. Бу магъанада: "Адамны керти бетин кёрюрге сюе эсенг, аны бла байламлы болмагъан адамлагъа, къалай къарагъанына эс бур" деген сёз уллу магъана алады.
Адамны керти къыйматы башхалагъа къалай къарагъанында кёрюнеди. Ол хайыр алыргъа излемеген заманында, бир тюрлю байламлыгъы болмагъан адамлагъа къалай къарагъанындады. Ол ала бла иш этмейди, жумуш бардырмайды, ала бла байламлыгъы жокъду. Алай болгъанда алагъа къалай къарагъаны, адамны бетин ачыкълайды. Къарачай-малкъар тёреледе хар адамгъа хурмет этиу, болумуна къарамай, баш магъанагъа иеди. Бу намыс, хар адамны кесини ичинде энчи къыйматы болгъанын ангылаугъа тыянады. Ол ырысхы хайыр бермеген эсе да, аны адамлыкъ даражасы даулашсыз къалады. Тёгерекдегилеге сый бериу бла ариу къарауну кёргюзюу – ол борч тюйюлдю, жюрекни ич чомартлыгъыны эмда асыллыгъыны шагъатыды.
Керти байлыкъ ырысхы бла угъай, бир-бирге болушлукъда эм хурметде болгъанын адам ангылайды. Ол ангылайды, хар адам – уллу затны бир кесегиди, аны этген ишлери тёгерекдеги дуниягъа себеб болургъа боллукъдула.
Ахшылыкъны къуру кесинде кёрген адам, кесини акъылыны къысхалыгъын эм тарлыгъын кёргюзтеди. Ол кесине керек болмагъан, огъесе араларында байламлыкъ болмагъан адамлагъа, кёбюсюнде, сансыз къарайды.
Бизни бла байламлы болмагъан адамлагъа сый бериу, керти адамлыкъны эмда акъылманлыкъны кёргюзтеди.
Къарачай-малкъар тёреле къыйын заманлада бир-бирге болушууну магъанасын чертедиле. Адам къыйынлыкъгъа тюбесе, жамауат анга болушургъа биригеди. Бу, адамла арасында байламлыкъны бегитгенден сора, хар кимни да кесин багъалы эмда керекли сезмеклик хауа къурайды. Аллай жамауатда хар адам бирикген къурулушну бир кесеги болады, бир-бирине болушуу жакълыкъны баш тёресине саналады. Бу, адамла арасында деменгили байламлыкъла къурагъандан сора, энчи излемледен да уллу затха къошулууну бютеулей сезимин къурайды. Къарачай-малкъар адетледе адамны керти кючю танышладан сора, тёгерекде башхалагъа да сый намыс бериудеди. Бу ангылам жашауну хар жанына да киргенди: юйде иш жюрютюуден башлап, хоншула бла жамауатны ичинде байламлыкъ жюрютюуге дери.
Игиликни кючюн аз багъаларгъа эм сансыз этерге жарамайды. Таза жюрекден этилген эм гитче иш болса да, ким болса да биреуге тюрлениу болургъа боллукъду эм да иги ишлени бир бири ызындан байламлы этиб, жараулу тюрлениулени бир-бирине тизген чыгъарыргъа боллукъду.
Сени бла байламлы болмагъанлагъа хурметли къарауу - къарыусузлукъ тюйюлдю, ол хар адамны сыйлай билиудю. Аллай кёзден къарау аны сыйын эмда кертиликлерин бегитиб къоймай, иги хауа къурайды, башхаланы аллай халиге чакъырады.
Алай бла намыс бла халаллыкъ адам табигъатны айырылмазлыкъ кесеги боладыла, ала жамауатда бир-бирни ангылау келишиулеге тамал саладыла. Къарачай-малкъар адетледе, байрамлада эмда хар кюндеги жашауда ачыкъланады, анда хар къол силкиу, хар сёз эмда хар иш терен магъананы тутады.
Бизни башхалагъа къарауубуз - бизни ич маданиятыбызны эмда адебни жорукъларыны кюзгюсюдю.
Хурмет этиу – ол къуру сый бериуню белгиси тюйюлдю, ол бизни ич дуниябызны эмда маданиятыбызны тамырыды. Ол хар адамны багъасын тюз ангылаудан келеди, къайдан чыкъгъанына, иннетине къарамай.
Къарачай-малкъар адетледе намыс уллу орун алады.
Таматалагъа хурмет этиу, къонакълагъа жарыкъ кёллюлюк эм танымагъанлагъа иги кёллюлюк – ол бизни миллет къылыгъыбызны терен тамырлы шартыды. Адам улугъа ышаныуубуз, хар жюрекде жашагъан жарыкъгъа ийнаныуубуз мында кёрюнеди.
Хазырлагъан Баразланы Владимир.