Қазақ әйелінің шаш қасиеті: рух пен абыройдың айнасы
Қазақ танымында әйелдің шашы — жай сән емес,
оның рухы мен абыройының нышаны, тіпті жанының жалғасы.
Сондықтан да ежелгі қазақ қоғамында шашқа қатысты
ерекше ырымдар мен терең мәнді тыйымдар қалыптасқан.
Шаш – Жаратушының адам басына берген ең қасиетті жаратылысы.
Қазақ «шаш – жанның жібі» деп бекер айтпаған.
Ол әйелдің ұятын, сабырын, өмірге деген ықыласын білдіреді.
Сондықтан қазақ әйелі шашын жаюдан, бейберекет кесуден
әрдайым бойын аулақ ұстаған.
⸻
Жаза мен ұяттың белгісі
Кезінде ел ішінде жеңіл жүріске салынған немесе
отбасылық абыройын жоғалтқан әйелдерге
ауыл ақсақалдарының шешімімен шашын кесу арқылы жаза қолданылған.
Бұл жазалау – тәнге емес, намысқа бағытталған ескерту еді.
Қоғам шашы кесілген әйелді көрсе,
оның ар-намысына дақ түскенін білген.
Сондықтан қыз баласы шашын сақтауды,
оның тазалығын, ұқыптылығын өмірлік міндет санаған.
⸻
Қасиетті шашқа қол сұқпау
Қазақ сенімі бойынша,
Алла шашты адамның ең биік тұсына — басына берді,
сондықтан оны аяқ астына тастау — қасиетті қорлау.
Шаш жерге түспеуі керек:
оны жайып тараса, астына арнайы мата төсеп,
жинап биік жерге, ағаш қуысқа немесе тау арасына тығып қойған.
Бұлай ету — әйелдің абыройын қорғау,
рухани энергиясын таза ұстау тәсілі болған.
Қазақта «құсы алып кетсе, басың ауырады» деген де наным бар.
Бұл сенім бойынша, шаш – адамның биологиялық бөлігі ғана емес,
оның рухани өрісінің жалғасы.
Сондықтан шаштың өзінен ажырауы –
энергиялық әлсіреудің, рухани тепе-теңдіктің бұзылуының нышаны саналған.
⸻
Ана мен бала арасындағы рухани байланыс
Халық сенімі бойынша,
түсік тастаған немесе шетінеген баланың анасы
ешқашан шашын отқа жақпаған.
Себебі:
«Шаштың күйік иісі шыққанда,
о дүниедегі бала “анам тозаққа түсті” деп ойлап,
оны құтқару үшін өзін отқа тастайды»
деген ұғым қалыптасқан.
Бұл наным — ананың шашын қасиетті санаудың
ең терең рухани дәлелі.
Шаш — тірілер мен рухтар арасындағы
көрінбейтін көпір,
ана мен бала арасындағы мәңгі байланыс символы.
⸻
Шаш тараудың мәдени коды
Қазақы әдеп бойынша,
әйел адам үй ішінде немесе есік алдында
ер адамға қарап шаш тарамаған.
Бұл – сырт көзге ұят,
ішкі мағынада еркекті арбау,
ерінің не өзгенің назарын әдейі аудару
деген ишара деп саналған.
Қыз бала мен келіннің шаш тарауы –
өзіне ғана арналған,
жеке кеңістіктегі тазалық пен тәртіп әрекеті болған.
Осыдан-ақ қазақ қоғамының
адам мінезін, қимылын, тіпті шашының қимылын да
рухани деңгейде бақылағанын көреміз.
Мұның барлығы — әйелдің қадірін түсіру емес,
керісінше оның нұрлы бейнесін сақтау мәдениеті еді.
⸻
Қасиет пен сана арасындағы байланыс
Қазақ үшін шаш — жанның жібі,
оған тиген қол да, тиген ой да таза болуға тиіс.
Шашты қорлау — әйелдің рухын қорлау.
Ал рухы қорланған әйел — ұлттың болашағы әлсіреген әйел.
Сондықтан бұл тыйымдар — ескі наным емес,
адамдық мәдениеттің, ішкі әдептің бір көрінісі.
Алайда қазіргі қоғамда бұл ұғымның мәні өзгерді.
Бұрын шаш кесу — жаза мен ұяттың белгісі болса,
бүгін шаш кесу сәнге айналды.
Бірақ кейде бұл сәннің астарында да
рухани күйзеліс, ішкі арпалыс бар.
Бұрын әйелдің шашын өзгелер жазалап кессе,
қазір әйелдің өзі рухани жарасын мойындап,
өз-өзін жазалап жатқандай әсер қалдырады.
Бұл – қоғамның сыртқы еркіндігі артқанмен,
ішкі тыныштығы әлсірегенінің белгісі.
⸻
Қорытып айтар болсам:
Шаш – әйелдің сыртқы сұлулығы ғана емес,
оның рухани өрісінің айнасы.
Сондықтан оны қадірлеу – адамның өз жанына құрметі.
Қазақтың ежелгі тыйымдары – адам рухын қорғаудың нәзік тілі еді.
Қазір біз сол тілді ұмытып барамыз.
Бірақ қасиетті ұғым ұмытылса да,
оның мағынасы жоғалмайды:
ол тек сана мен рух қайта оянғанда ғана өз нұрын табады.
