Къарачай-малкъар халкъны адетлери – бу терен тамырлары болгъан, ата-бабаларыбыздан бизге жетген адеб жорукъладыла. Ала бизни жашауубузну магъаналы этедиле, биз ким болгъаныбызны эсге саладыла.
Бу адетлени ичинде эм баш орунну уллуланы сыйлау алады. Таулу адам, юйден чыгъар аллында, кесини тыш кебетесине бек эс бурады. Кийим-башы таза, тизгинли болургъа керекди, нек десенг, ол къуру сени тюйюлдю, сени тукъумунгну, миллетинги да бетиди. Анга бек эс бурургъа керебиз.
Къарачай-малкъар халкъда, башха кавказ халкъладача, эр кишилеге айырылып хурмет бек этилгенди. Бу, тарыхдан келген адетди, юйню къоруучусу киши болгъаны себепли.
Сёз ючюн, эр кишини аллы бла ётюп, жолун кесерге жарамайды. Ол ётгюнчю тохтап, анга хурмет этип, жол берирге керекди. Бу адет эртденден бери келеди, эм шахарда, эм элде да аны сакъларгъа тийишлиди. Сенден бир кюннге уллу болса да, аны аллы бла ётме, жолун кесме. Таматагъа сый берсенг, сен алгъа кесинге сый берген болуб тураса. Адам кесин сыйлай билсе, башхаланы да сыйларгъа юйренир. Бу адетни унутмагъыз!
Тиширыуланы да орну айырылады.
Бу сёзле бизге ата-бабаларыбызны адетлерини юсюнден хапар этедиле. Тиширыула эр кишини аллы бла ётмегендиле, бу да алагъа уллу хурметни белгиси болгъанды. Бу адетле юйде да, жамагъат жерледе да тазалыкъны, адепликни сакъларгъа себеб болгъандыла.
Эртде заманлада, эски заманлада, къарт аналарыбыз жолда бир эр кишини, сабий болсун, уллу болсун, аллары бла ётдюрюп, кеслери андан сора баргъандыла жолларына. Бу аланы хурметлерин кёргюзтгенди.
Къарт ана сабий жашчыкъны ётмеге къойгъанлыкъгъа, аны сыйы тюшмегенди, андан да бийикге чыкъгъанды. Нек десенг, уллуну сыйлау, кичиге хурмет этиу – бизни халкъыбызны адеблилигин кёргюстеди. Бу адетле бизни жашауубузгъа онг бередиле, бир-бирибизге хурмет бла къараргъа юйретедиле. Уллуланы сыйласанг, аладан акъыл алырса, аланы жоллары бла барыргъа онг табарса. Кичилени хурметлесек, аланы къанатларын кенг этерге, аланы ишенимлерин кючлендирирге себеплик этебиз. Бу эки адет да бизни жамауатыбызны бек этеди, бирлигибизни сакълайды.
Бу адетле юйде да, жамагъатда да тазалыкъны, адепликни сакъларгъа себеб боладыла.
Бу адетлени сакълау, къарачай-малкъар халкъны кимлигин, маданиятын сакълаугъа уллу къошумчу этеди. Алай бла, бу адетле жашауну жолунда, бизге эсге саладыла ким болгъаныбызны, къайдан келгенибизни. Ала бизни ата-бабаларыбыз бла байлайдыла, аланы акъылын, адебин бизге жетдиредиле. Бу адетлени сакълагъанлай, биз кесибизни тарихге, маданиятха хурметибизни кёргюзтебиз.
Андан тышында, бу адетле жаш тёлюню ангылау жолгъа саладыла. Юйде ата-ана, юйде уллула бу адетлени келиштирип, жашланы адепли, хурметли болургъа юйретедиле. Жаш тёлю бу адетлени кёргенлей, аланы ангыларына сингдиредиле, кеслери да алагъа кёре жашаргъа башлайдыла.
Бу адетле къарачай-малкъар жамагъатны бирлигин да кючлейдиле, адамла бир-бирлерине жууукълашадыла, биргелей иш этерге юйренедиле. Бу адетле бизни бир миллет этип бириктиредиле, бизге кюч бередиле.
Алай болса да, заман тюрленеди, жашау да тюрленеди. Бу адетлени бусагъатдагъы жашаугъа келишдирип, аланы магъанасын ангылатып, жаш тёлюге жетдирирге керекди. Алай этсек, бу адетле бизни маданиятыбызны талай заманнга сакъларыкъдыла
Хазырлагъан Темир-Булат.