#Башҡортостанүләндәре

#Башҡортостанүләндәре

АРТЫШ

(Можжевельник )

Донъяла ҡырҡлап төрө иҫәпләнә.

Кипаристар ғайләһенә ҡараған, күп йыллыҡ үҫемлек.Ҡайһы бер төрҙәре 600 йыл үҫә (йәшәй) .

Башҡортостанда ябай артыш, ҡаҙаҡ артышы, себер артышы төрҙәре үҫә.

Ҡаҙаҡ артышын Егәлгә, Машаҡ, Ямантау, Ирәмәл, Шатаҡ, Ирәндек тауҙарында осратырға була. Буйы ике метрға етә.  Апрель, май айҙарында сәскә ата. Бүтән төрҙәренән , ҡаҙаҡ артышының емеше ағыулы булыуы менән айырыла.

Себер артышы Белорет, Бөрйән райондарында үҫә.

Ә ябай артыш, Башҡортостандың Белорет, Бөрйән, Архангель, Ғафури райондарының ҡатнаш урман ситтәрендә үҫә. Май айында сәскә ата, емеше икенсе йылына ғына өлгөрә. Буйы 3 метрға етә.

Халыҡ медицинаһында элек электән киң ҡулланыла.

Емешен бөйөр, бәүел ҡыуығы, тән ауырыуҙарынан , ҡулланалар.  Тамыры иһә түберкулез , бронхиттан ярҙам итә, ә һабағын аллергия осрағында йыйып төнәтмәһен эсәләр. Быуындар һыҙлағанда, артыш энәләрен лавр япрағына ҡушып эшләнгән май  килешә тейләр.

Артыш үҫкән ерҙә һауа бик таҙа була. Хатта, Бөйөк Ватан һуғышы уаҡытынан  шундай тарихи мәғлүмәт билдәле.  Ҡырым госпиталендә антисептиктар етмәгәнлектән, яралы һалдаттарҙы  артыш күп үҫкән ерҙәргә сығарып операция эшләр булғандар.

Артыш микробтарҙы үлтерә торған матдә - фитонцид бүлеп сығарыү һәләтенә эйә. Бер гектар артыш тәүлегенә 30 кг фитонцид бүлеп сығара. Был бер ҙур ҡаланың һауаһын таҙартырға етер ине.

Элек, һәр өйҙә тейерлек артыш ботағы элеүле булды, йыш ҡына уны төтәтеп тора торғандар ине. Хәҙер күптәр уны, үҙ баҡсаларында үҫтерә. Һатыуҙа, артыштын ниндәй генә декоратив төрҙәре юҡ. Ҡырҙан алып үҫтерергәлә була.

Артыш, ҡурсалауға мохтаж булараҡ, ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Йыш ҡына янғындар сығып тороу сәбәпле, артыш уттан ҙур зыян күрә. Хәйбулла районының Елбаш тауында үҫкән ҡаҙаҡ артышы ике йыл элек янғын арҡаһында янып бөттө. Йөҙәр йыллап үҫкән артыш олондары, ҙур бер яныуарҙың һөлдәләрен хәтерләтеп ята хәҙер. Улар, зыян күргәндән һуң, бик оҙаҡ тергеҙеләләр шул.

Артышты шулай уҡ, кулинарияла, парфюмерия өлкәһендә ҡулланалар.

Был файҙалы, мәңге йәшел үҫемлек тамырҙан, орлоҡтан таралып үҫә.Орлоғон ҡоштар таратырға булышлыҡ итә.

Аҫылбикә Мәжитова,

Башҡортостан үләндәре . Травы