Қазақ тарихының түркі кезеңі туралы нақты дерек беретіні - Қытайдың Тан империясы жазбалары мен Моңғолияның Орхон және Енисей өзендері бойында VIII ғасырда орнатылған құлпытастар.
Тан империясы және оның алдында Сун, Вэй империясы аталған мемлекеттердің хроникалық жазбаларында Орталық Азиядағы Түркі мемлекеттері туралы нақты мәліметтер бар. Ол қолжазбаларда тек мемлекеттің атауы, құрылуы және шаруашылығынан басқа билеушілерінің есімдері, елшіліктер, соғыстар нақты жазылған.
Ал қазіргі Моңғолия мемлекетінің Орхон, Енисей және тағы басқа өзендер бойында орналасқан құлпытастарда Еуропада орналасқан құлпытастарға қарағанда анағұрлым мәліметтер жазылған. Кейбір құлпыстар арнайы белгілі адамдарға арналып, олардың мемлекетке сіңірген еңбегі егжей-тегжейлі жазылған.
Түркі кезеңіне жататын құлпытастардың басым бөлігі 682 жылы қайта құрылған Шығыс түрік қағанатының билеушілеріне арналған. Солардың ішіндегі ең атақтысы Білге қағанға арналған ескерткіш. Ол Екінші шығыс түрік қағанатын 717-734 жж. билік құрған. Білге қағанға арналған ескерткішті Ресей империясының зерттеушісі Н. М. Ядринцев 1889 жылы тауып, оқыған. Кейін Н. М. Ядринцев тапқан ескерткішті Дат ғалымы В. Томсен оқыған. Білге қаған ескерткішін кейін А. Амажолов пен Ғ. Айдаровта оқыған.
Жалпы Білге қаған ескерткішінде 80 жол, 3000-нан астам сөз, 10 мыңдай таңба бар.
Зерттеушілері біразы ескерткіш 735 жылы Білге қаған қайтыс кезде орнатылған. Білге қағанның ерлігін тарихта қалдыру мақсатында өлеңдер Білге қағанның атынан жазылған.
Ескерткіш жазбаларында Білге қаған өзінің Шығыс Түрік қағанатын ұстап тұруда істеген іс-әрекеттерін айтып өтеді.
Ал Білге қаған ескерткішінен 500 метр жерде оның ақылшысы болған Екінші Шығыс түрік қағанатының ханзадасы Күлтегіннің ескерткіші орнатылған. Ескерткіштің биіктігі 3,15 метр, ені 1,34, қалыңдығы 0, 41 метр. Түркі жазуының алғашқы сырын ашқан Дат ғалымы В. Томсен Күлтегін ескерткішінен алғаш рет "тәңір" және "түрік" сөздерін оқыған.
Білге қаған мен Күлтегінге арнап орнатылған ескерткіші бірнеше мәрте ірі шайқастар мен құрылыстардың арасында болған. Ескерткіші аймағын - 744 жылы Ұйғыр қағанатын бақылауға алса, кейін моңғолдық буддистер өз құрылыстарын жақындатып салуға тырысқан.
Күлтегін ескерткішінде Білге қаған ескерткішіне қарағанда соғыстар тақырыбы басым.
Екі ескерткіштің ұқсастығы Екінші Шығыс түрік қағанатын нығайтудағы істеген әрекеттері жазылған. Екі ескерткіштеде фразеологизмдік тіркестер жиі айтылады. Түркілік дүниетаным жақсы суреттелген. Екінші Шығыс түрік қағанатының тарихын зерттеуде бұл ескерткіштері нақты мәлімет беретін деректер қатарында.
Күлтегін ескерткішінің көшірмесі 2001 жылы Астана қаласындағы Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ішкі кампусына қойылған
Сурет ғаламтордан алынды