Атыраудың бір ұзын көшелерінің бойында орналасқан, ақ тастан қаланған үш қабатты мектеп Нурик деген баланың сол бірінші сыныптан бастап оқып жүрген мектебі еді. Нуриктің сол үйі де мектептен он бес минуттай жаяу жүретін қашықтықта орналасқан болатын. Өсіп, жасы оннан асқан соң өзі барып келіп жүргеніне мәз болып жүрген тамаша кездері еді осы баланың. Тамаша кез демекші, ең тәтті әрі ұзақ жазғы каникулдың өте шыққан сәті еді. Енді алда жаңа оқу жылы. Бірақ жаңа оқу жылы да жай болмай тұрғанын айтсаңдаршы. Осы жылы Нурик бастауыш сыныбын бітіріп, мектептің басқа қанатында орналасқан орыс тілінде «среднее звено» деп айтылатын әлеміне аяқ басайын деп жатыр. Өткен жылдан бастап, айға ұшатын сынақтай қылып ата-анасы, мұғалімі, ағайындары, достары бәрі сол среднее звеноға өтетінін айтып, дайындап, ұрысып, мақтап Нуриктің жүрегіне үрей салған болатын. «Әй, сол кезге әлі біршама уақыт бар, көрерміз», деп жүргенше жазғы каникулда жылт етіп өте кетті де, тарс етіп жаңа оқу жылы да келе қалды. Бірінші Қыркүйек болды, у-шу, гул беру, айқай, асығу, сабақ дұрыс болмайтын аң таң болып жүретін бірінші үш күн де өтіп кетті көзді ашып жұмғанша. Енді нағыз сабақ басталатын Дүйсенбі күні де келе қалды. Сағат екіде сабаққа сағат оннан бастап Нурик дайындалды. Терезеден ойнап жатқан балаларға тамсанып қарап, өзін ұстай алмай, бір сағаттай ойнап келгені бар негізі. Сосын әкесі жұмыстан түскі асқа келгесін, екеуі тамаққа отырды. Макаронмен шұжық жеп Нурик ойға толды. «Осы күні кеше жаз басталып жатыр еді, ойынменен өткізген ыстық күндер, қоңыр салқын кештер қайда? Әр түрлі үйдің ауласына барып ойын ойнау, доп тебу, гараждардың үстіне өрмелеу бәрі қайда кетті? Айқай шу, үстері шаң-шаң болған достары ақ көйлек пен қара шалбар киіп бәрі гараждардан түсіп мектепке қарай кете берді. Енді среднее звенода өмір өзгеше боп кетеді деп бәрі қорқыта айта берді. Ол не болмақ? Сабақтар әр түрлі сыныптарда болады деп жатыр. Сонда заттарымды тасып, көшіп жүргенім бе? Ол қалай болады екен? Кабинетная система деп айтады екен», - ішінен өзіне сұрақ қойып отырды.
- Молодец, балам! Жігіт болдың! Енді бастауыш мектебін бітірдің. Енді среднее звенода оқисың! Дұрыстап оқы! Көп жаңа пәндер пайда болады! Өте қызық! Әр сабақтан өзінің мұғалімі болады! Еншкім бастауыш сыныптағыдай нянька болып жүрмейді сендерге, - деп әкесі ескі таспаны қосты.
- Мхм... – деп Нурик жауабын берді де, әрі қарай ойға толып отыра берді.
Ескі, сынып тұрған терезе жақтауы даладан келген желге шиқылдап тұр. Ескі тоңазытқыш қосылған сайын тарсыл гүрсіл етеді. Есігі ашылып кете бергесін, әкесі есігінің тұтқасына халаттың белбеуін байлап, есікті бекітіп қойған еді. Тоңазытқыштың есігін ашардың алдында, ең бірінші жіпті шешіп ағытып алу керек. Соның бәріне Нурик көз жүгіртіп шықты. Сонда да өз үйі кең сарай болып көрінді. Алдарында қосулы тұрған теледидардың экранында соғыс кино. Немістің солдатын қуған қызыл әскер солдаты.
- Сабақты дұрыстып... – деп бастап жатыр еді тағы бір әңгімесін әкесі, онымен экранда назары танкыге ауып кетті.
Нурикке керегі сол еді. Өзімен өзі ойланып тамақ ішіп алу негізгі мақсаты еді.
- Әні! Көрдің бе?! Барлық әлем бізге қарсы! Бәрі бізді көре алмайды. Ойлары тек бәрімізді басып алу!
- Неге, Әке?
- Себебі біздер ең ақылды халықпыз! Біздің жеріміз бай! Бай түгіл, қасиетті! Ерекше Жер! Сол себептен әлемнің бәрі іріп шіріп біздің елдерімізге көз алартып қарайды. Түсіннің бе?! Қара әні... Вот! Қуды әні... Жарды...
- Мхм, - деп Нурик келістіде, әкесі кино қарағанша, қайтадан өзінің ойларына қайтты.
«Осы күні кеше маусым айы еді ғо... Аурухананың артындағы футбол алаңында төрт двордың балалары жиналған бір кеш болды ғой. Сол кеште шағын турнир жасап, керемет футбол ойнағанымыз бар еді ғо. Сол кеште аяғымызды азар сүйреп үйге шаң боп келгеніміз бар еді ғо... Мына алған рюкзагым жақсы болып тұрады екен. Кітап, дәптер, анау мынау заттар, бәрі сиып кетті.» - деп ойлап отырды.
- Бірінші бесіңді қай сабақтан аласың? – деп сұрады әкесі.
- Бүгін бізде Орыс тілі, История, Труд болады негізі, - деп жауап берді Нурик.
- Ең керек сабақтар! Молодцы! Бәрінен бес ал! Бірақ среднее звенодағы ең бірінші бесің қайссы болар екен деп ойлап отырғаным ғо.
- Историядан аламын!
- Молодец!
Тамағын ішіп, ақ көйлегін киіп, әдемі рюкзагын арқасына асып Нурикте мектепке кетті.
Көше болса керемет: күннің көзі, шуақ, жел жоқ, ауа-райы тамаша, ыстық та емес, салқындық та әлі келіп үлгірген жоқ. Сағат бірден кеткен кез. Көшенің бәрі ақ көйлек киген оқушыларға толы. Мектепте мұғалімдер айтушы еді ғо «Белый верх, черный низ» деп. Сол қағиданы ұстанып бәрі бір екі аптадай ақ көйлекпен сабаққа барып жүреді. Сосын бәрі өз қалпына келеді: кім қандай киім кигісі келеді, сол киіммен келе береді.
Осы әр түрлі мөлтек аудандардан басталып мекетепке қарай бағыт алған ағымға Нурикте қосылды. Жәймендеп мектепке бара жатыр. Өзінің көңілінен шыққан жаңа рюкзагына көңілі әбден толып келеді. Жаңа рюкзактың иісін айтсаңызшы... Мектепке баратын жолдың бір жағында құрылыс жүріп жатыр. Тротуарлар ол жерде құм мен шаңға басылып жатыр екен. Жаңа бәтеңкесі лас болып қалар деп қорқып Нурик біраз ойланып тұрып қалды да, сосын жолменен айналып өтті. Әрі қарай үлкен аялдама. Қайда қарасаң да асыққан бір адам... Ескі-ескі алпысыншы жылдардан қалған автобустар келіп-кеткен кездерде тарсылдаған қатты дыбыс шығады. Нуриктың назары бір келіп тоқтаған қызыл автобусқа түсті. Ол автобустың алдында мотордың қақпағына бірнеңе болған ба, әлде сынған ба... Қысқасын айтқанда автобустың тұмсығы картон қағаздарының бөлшектеріменен қапталған, бітелген. Картонның артында ырылдаған мотор көрініп тұр. Ал артында болса, артыңғы терезесінің, шамасы, әйнегі сынып кеткен бе... Әйтеуір пакет пе әлде скотч па... Сондай бірнеңелермен жамалып тұр екен. Автобустың өзі тоқтаса айдаһар тәрізді ысылдап ішінен ауа шығарады, және жердегі шаң мен топырақ көтеріледі. Оған қарап жатқан адам жоқ, аялдамада тұрып шаршаған жамағат асығып ескі автобустың ішіне шаң-шаң болып кіріп үлгіргісі келіп шауып бара жатыр. Бірақ Нурикке автобустар қатты қызық емес еді негізінде. Ол ана аялдаманың жанында отырып сағыз сатып отырған апаларына қарай жүрді. Ол жерде бір қатар апалар отырады күні-түні. Алдарында кішкентай тақтайшаларда неше түрлі сағыз және үлкен мөшекте шемішке. Және сол сағыздардың арасында өте кішкентай, саусақтан сәл үлкендей бөтелкіде қызыл түсті сусын сатылады. Сол сусын өте тәтті. Сол сусындар ғой Нурикке керек боп тұрған. Нурик апасына жақындайды, қалтасынан үлкен құймақ сияқты жиырма тиын шығарады да апасына береді. Бір қып-қызыл сусын алады.
- Сдачаға бес теңгеге шемішке салайын ба, балам? – дейді апасы қолына стакан алып.
- Жақсы, - деп Нурик келісе қойды.
- Әкеле қой, қалтаңды, - деп апасы бір стакан шемішкені Нуриктың жаңа шалбарының қалтасына құйя салды.
Қолда жақсы көретін сусыны, қалтада біраз шемішкі, арқада жаңа рюкзак, бұтта жаңа шарбал... «Среднее звеноға мен дайын болмасам, басқа кім дайын?!» - деп Нурик өзіне көңілі толды.
Енді тезірек мектепке де жетуге болады. Ал мектептің алды болса у-шу, айқай, оқушыларға толы. Мектептің ауласы жалпы ескі жіңішке арматуралардан тоқылған забормен қоршалған. Ең қызығы сол заборда тек бір қақпа, ол да пайдалануда жоқ. Өмір бойы жабық тұратын. Бірақ сол заборда халық арматуралары түсіп қалған жерлерінде өзіне ыңғайлы жақтарында кіріп өтіп кететін «қақпалар» жасап алған. Сол қақпалардан өтетін жерлердің де өзінің салты бар: кішкентайлар өтсе міндетті түрде жоғардағы бағана боп тұрған арматураға ілінеді де тартылғысы келеді, ал бойы ұзын үлкендер ілініп тұрған оқушыға ұрысып, асықтырып, еңкейіп өтеді. Сол бұрыннан бері келе жатқан дәстүр. Нурик мектеп ауласының қақпасына келіп, среднее звено болғасын ба, ең бастысы артына қарап алды. Артында бір жоғары сыныптың орыс баласы келе жатыр екен:
- Давай, малявка, не тупи. Проходи быстрей, - деп ашуланып қарады Нурикке.
«Жақсы, бүгін бағанаға ілінбей ақ қояйын» деп, онымен қоса үлкен баладан қорқып, Нурик «қақпадан» өтті. Сүйтіп мектептің ауласына да жетті. Күннің шуағы, ауа райы керемет. Аулада бәрі көңілді... Нурик осы сәтті ұнатушы еді. Мектепке ертерек келсең аулады жүріп, біраз әңгіме айтып, ойнап та алуға болады. Ол да қызық бөлек церемония... Мектептің есігі екіге он бес минут қалғанда ашылады негізі. Бірақ оқушылар бірден кейін келе бастайды. Сол кезде мектеп есігі жартылай ашық тұрады, есіктің әрі жағынан вахтер әжей қарап тұрады. Сол есіктің қасында үнемі тобыр болып жататын еді: оқушылар топ топ болып, есіктен кіріп өтіп кеткісі келіп, итерісіп, айқай шу боп жататын еді. Оларға вахтер әжей айқайлап, ұрысып тұрады. Және солай күн сайын. Қалғандары жай аулада әңгімелесіп тұрады. «Среднее звеноға өткен соң бәріміз қатты өзгеріп кетеміз бе сонда?» деп Нурикте мектеп ауласына кірді. Мектептің жанынан айқай мен күлкі естілді. Нурик сол жаққа қарай барып еді, онда көрші сыныптың балаларын көрді. Мектептің жанында қоқыс жиналатын мусорка бар еді үлкен, соның жанында жүр екен балалар. Бәрінде ақ көйлек, қара шалбар, біреуінде портфель, біреуінде рюкзак, біреуінде пакет... Ішінде Жандос деген қара баланы көрді, оның қасында Леша деген бала. Нурик екеуінен де аздап қорқыңқырайтын еді, сол себептен көп жақындамай, алыстан қарайтын шешім қабылдады.
Жандос деген бала бір өте агрессиясы көп, жуан білек бала болатын еді. Аздап бірнеңе ұнамаса бірден төбелес бастап кететін адам. Леша да сондай. Ауызы толған боқ ауыз, адамдарды келемештеумен көп айналысатын бала еді. Бірақ әңгіме ода да емес... Нурик Лешадан басқа себептен қорқатын еді: Лешаның бетінде веснушкалар толып тұрған себептен, оның түрі бір түрлі қорқынышты боп көрінетін еді...
Содан енді не болып жатыр екен деп Нурикте мусоркаға жақындады жәймендеп. Ол жерде былай болып жатыр екен. Бір құлап ішіндегі қоқысы төгіліп жататын контейнер болатын еді. Соның қасында бір үлкен ақ шүбірек түтіндеп жанғысы келіп жатыр екен. Сол Жандос пен Леша шүбірекке үріп, отын кері жаққысы келіп әрекет етіп жатыр екен. Сол екен бар қызық. Леша бір таяқ тауып алып, шүбіректі іліп алып, айналдырды. Содан шүбірек жалындап жана бастады қайтадан. Түтін, жан жаққа ұшқан ұшқындар... Қызық көруге жиналған балалар мен қыздар шулап артқа қашады. Сүйтіп отпен ойнау болып жатыр еді. Бір уақытта күтпеген жерден мектептің жанына Болат ағай шыға келді. Ол мектептегі сантехник. Ашуланып қарап, бәрін боқтап, айқайлап, қоқыс алаңына қарай жөнелді. Жандос, Леша, сол жерде жиналған топтың бәрі кері аулаға қарай қашты. Бәкең, боқтауын тоқтатпай, от сөндіруменен айналысты. Бірнеше минуттан кейін от та, мусорка да бәрі ұмытылды... Болат ағамыз өзімен өзі анда санда боқтап қойып өз миссиясын орындаумен болды.
Аулада Нурик өз сыныптастырын да тапты.
Асан жаңа оқу жылға бір иығына ілетін сумка алған екен.
- Әй! Сен әлі младшеклассник сияқты арқаға асатын рюкзакпен жүрсің бе?! – деп Асан бірден Нурикке шабуыл жасады.
Нурик аздап ыңғайсызданып жатыр еді...
- Какие сумки? Рюкзаки? Пацаны! Забудьте вы про эти сумки и ранцы! Мы уже старшеклассники! С пакетом надо ходить в школу! – деп Вася деген сыныптасы әңгімеге араласты.
Енді Нурик пен Асан екеуі де бір түрлі болып тұрды.
- Хм... Книги потом как носить? Пакет порвется... Мне в охапке теперь носить? Сен де қатырасың бар ғо, - деп Асан жауап қайтарды да алысқа қарап ойланып тұра берді.
- Какие книги! Пацаны! Какие учебкники?! Мы ж старшеклассники! Две общие тетради закинул, и все. Ты готов к школе. Пацаны! Всему нужно вас учить! Вон посмотрите, как там Руся, Мара и старшаки ходят! Общая тетрадь... С одной стороны один урок, с конца другой... и все! – дауысы ащы Вася деген сыныптасы айқайлап, өзінің терең сауатына мәз болып, түсіндіріп берді.
«Еее... Среднее звено деген осы екен ғой» деп Нурик ішінен ойланды да күрсінді.
- Э! Сабақтан қашуды үйренетін болдық қо! – деп Асан әңгімені жалғастырды.
- Конечно! В коридоре ғо чисто, в коридоре ғо... Кабинетная система... Хехе... Двадцать человек вышли из одного урока, до следующего урока дошло десять... Хаха... – деп Вася қалжыңдады.
Васяның шаңқылдаған дауысы, кемітіп, өзін жоғары қойып, жоғары сыныптағы ағаларымен мақтанатын қылықтары Нурикке өте қатты ұнамайтын еді... Сол себептен, әңгімеге көп араласпай, Нурик ауладағы болып жатқан заттарға қарап тұра берді. Сол сәтті өзін әлсіз, кем, стандартқа сай емес адам болып сезінетін еді. «Басқа балалар соқсаң құламайтын батырлар, сен болсаң слабаксың, оның үстіне сезімтал, слишком чувствительный адамсың» деп әкесінің айтқаны есіне түсті. Айқайлап, ыржиып әңгіме айтып тұрған Васяға қарап, «Әкемнің айтқаны шын сияқты» деп Нурик ойға одан сайын тереңірек кірді...
«Физика, химия деген сабақтар болады екен», «оны қой, информатика болады! Компьютер көреміз!», «Ағылшын оқимыз!» деген керім айқайды бір құлағыменен естіп тұрған Нурик ішінен «Иә саған! Керім сабақ оқып қоятын адамдар айтты ғо! Бастауыш сыныпта дробьты түсінбей, екі әріпті бір біріне азар қосып, ИЗО сабағында төртті азар алып жүрген адамдар айтты ғой» деп айтты да күрсінді.
Деп тұрғанша... Біреудің жан айқайы естілді бір уақытта мектеп есігі жақтан. Бәрі сол жаққа қарады енді. Онда вахтер әжей бір қояншық болған оқушыны қолына ұстап жүретін ағашпен ұрғысы келген ғо, онымен кәрі кірі таяқпен басқа біреуге тиіп кеткен. Енді ол оқушы ойбайлап, ата анама айтамын деп шу көтеріп жатыр екен. Ауладағы жамағаттың бәрі осы «спектакльды» тамашалап бір күліп алды. Мектептің есігін «штурммен» алғысы келіп жатқан оқушылардан шаршап кеткен соң, вахтер әжей мектеп есігін ашып жіберді. Оқушылар айқай-шумен мектептің ішіне жөнелді. Нурик те ұмтылды қасындағы сыныптастарымен. «Уф! Құдай сақтай көр! Среднее звено деген өмірдің бірінші күні де басталды ма?!» деп Нурик мектепке кірді де, қоңыр салқын ауа сезді... Айтты да мектептің бұрын бармаған қанатына үшінші қабатқа көтерілді. Мектептің осы жағын «старшее крыло» деп айтушы еді бәрі. Өздерінің бастауыш жағына барып жүріп старшее крылоны тіпті бөлек, құпияға толы әлем деп санайтын еді Нурик. Енді уақыт өтіп, сол крылоға барып, среднее звено деп атап кеткен кезеңнің ең алғашқы сабағына бет бұрды.
Бірінші сабақ Орыс тілі сабағы еді. Мектептің ішіндегі у-шуменен оқушылар Орыс тіл пәнінің сыныбына кіре бастады. Жардағы портретте көзге түсті, олардың төменгі жағында мәтіндер жазылып тұр екен, бәрі жаңа, бұрыңғы бастауыш сыныбынан тым бөлек. Онда әріптерді қалай жазу керек және сандарды қалай салу керек деген сияқты плкаттар тұрушы еді ғо. Ал мында кәдімгі үлкендерге арналған жағдай екен. Әріптерді қалай жазу демекші, тек сол жаңа кабинетке кірген кезде Нуриктің есіне түсті ғой бір жайт: оның бастауыш сынып кабинетінде тақтаның жанында үп үлкен боп «Ч» әріпі тұрушы еді ғо. Сол «Ч» әріпінің астында бір дұрыс шықпаған сурет және сол суреттің астында «чемпион» деген сөз тұратын еді. Неге дәл қазір түскенін Нурик өзі де түсінбеді. Ол әрі қарай кіріп, жаңа кабинетпен таныса берді. Онда енді ешқандай «Ч» әріпі жоқ. Тақтаның тас төбесіндде Паустовский деген орыстың жазушысының портреті ілулі тұр екен...
Ал сыныптың іші у шу. Васяның «Пацаны, пацаны» деп айқалаған ащы дауысы істілуде. Үшінші қатар жақта қыздардың да күлкісі естіледі. Осындай кезде Нурикте күліп, шулап ойнап күлгенді жақсы көруші еді, бірақ бүгінгі күн бір ерекше күн сияқты боп көрінді. Сол себептен каникулдардан өзіне келіп үлгірмегесін бе, әлде жаңа звеноға келгенсін бе, сол «среднее звено» деген сөзбен көп қорқытқасын ба немесе сол «среднее звено» деген «пәлені» көп мақтай бергесін бе, белгісіз, бірақ Нурик тып тыныш болып, өзінің орнына барып, партасын табып жайғасуды дұрыс деп санады...
Жалғасы бар...