Бұл көтеріліс жайлы пікірлер қарама-қайшылыққа толы. Бірқатар ғалымдар бұл көтеріліс жайлы айта отырып, Араб халифатының ислам дінінің енуіне қарсы жергілікті халықтардың қарсы шығуы деп қысқа қайырады. Негізінен бұл көтеріліс арабтардың шығыстағы Ирандағы Сасанид империясын 651 жылы жоюымен әріқарай шығысқа аттанып Соғды елін бағындыруына қарсы наразылық ретінде пайда болған.
Тарихтан белгілі араб басқыншыларын Түргештер қабылдамай, Орталық Азия халықтарына қолдау көрсеткені. Бірақ ішкі алауыздықтан Түргеш қағанаты ыдырап кетті. 751 жылы Атлах шайқасынан кейін Түргештердің орнын қарлұқтар басты.
Қарлұқтардың ислам дінін қабылдағанымен Араб басқыншыларымен олардың Самани мемлекетімен 100 жылдан артық соғысқаны белгілі.
- Араб халифаты мен Самани мемлекетінің қудалау көрген Соғдылықтар Қарлұқ қағанатынан пана тапқан.
Араб басқыншыларына қарсы бағытталған "Муканна" көтерілісін кім басқарды?
- "Муканна" көтерілісін Хашим ибн Хаким деген адам басқарды.
ибн дегеніміз - арабша баласы, ұлы деген мағына береді. Хашим ибн Хаким - араб болуыда мүмкін? Не ислам дінін қабылдаған соғдылық не парсы болуыда мүмкін.
- Бірақ "Муканна" көтерілісін басқарған Хашим ибн Хаким ислам дініне қарсы зорастризм, манихейзм, маздакиттік, несториандық түсініктерді қарсы қояды.
Тарихшылар арасында Хашим ибн Хакимнің қайдан шыққандығы жайлы бір тоқтам жоқ. Ирандықтар Хашим ибн Хакимді өздерінің ұлттық батыры санайды. Хашим ибн Хакимді Балх қаласында туды дейтіндерде бар. Бірақ ортағасырлық Орталық Азиялық ғалым әл-Бируниге сүйенетіндер Хашим ибн Хакимді Мерв қаласынан шығарады. Егер Хашим ибн Хаким Мерв қаласынан болса онда Соғды жеріне сырттан келген болады.
- Ортағасырлық Мерв қаласы зорастристік орталық болған. Христиан дінінің несториан бағытының шіркеуіде болған. Бұл қалада араб басқыншылығына қарсы қарсылық көрсеткен Ирандық Сасанид әулетінің соңғы шахы ІІІ Иездигар жерлеңген.
- Ирандықтар "Муканна" қозғалысын араб басқыншыларына қарсы парсы халқының "хурамидтер" қозғалысының басы болды деп қабылдайды.
Араб басқыншыларына қарсы "Муканна" көтерілісі - 775-785 жж. болған. Яғни, арабтардың Орталық Азияға орныққаннан кейін болған. Бәлкім, Хашим ибн Хаким есіміндегі ибн арабтардың ықпалымен пайда болған болар. Мүмкін, Хашим ибн Хакимнің әке-шешесі ислам дінін қабылған болар не арабтар Хашим ибн Хакимнің есімін өз тілінде жазып қалдырған болар. Хашим ибн Хакимнің аты-жөніндегі ибн тіркесінің қайдан пайда болғандығын айту қиындау.
"Муканна" көтерілісінің себебі не
- Араб халифатына бағынышты халық ислам дініне емес, оның қағидаттарына да емес - отарлаушы тараптың салықтарына қарсы көрсеткен болар. Ислам дінін қабылдаған халық - харадж, зекет салығын төлесе - ислам дінін қабылдамаған халықтар - жизия салығын төледі. Осындай қаржылық қысым жергілікті халыққа ауыр тиді. Кейін экономикалық-саяси үстемдікке діни дүниетаным қосылғанына қарсылық ретінде - көтеріліс басталған секілді.
"Муканна" сөзі қандай мағына береді - арабша аударғанда "жамылғы" деген мағына береді. Арабтарға қарсы көтерілістің арабша аталуы қызық. Бұғанда тарихшылар тарихшылар нақты жауап таба алмайды. Тек жорамалдайды. Бәлкім, жергілікті халықтың тілінде басқа аталған болар. Бірақ көтеріліс тарихқа арабша жамылғы - "муканна" атауымен енді.
Тарихшылар - "Муканна" көтерілісін "ақ түсті киюшілер" көтерілісі деп атайды. Шамасы жамылғысы ақ бұлдан болар.
"Муканна" көтерілісін басқарушы Хашим ибн Хакимде өз түрін жасыру үшін үнемі бетін жауып, өзінің пенде баласы көруге болмайды тылсым күштің иесі деп таныстырған.
- Жалпы зорастристер мен маздакиттердің діни қызметкері үнемі бетін ақ түспен жауып жүреді. Манихейсттерде осындай дәстүрлер көрініс береді.
"Муканна" көтерілісі жеңіліс тауып, Хашим ибн Хаким өзін-өзі өлтірген.
"Муканна" көтерілісін қолдаған Соғыдылықтар көтеріліс жеңіліс тапқан соң қудалау көрген.
- Соғдылықтар Жетісудағы Қарлұқтар қағанатына көшті. Мүмкін қарлұқтар көтерілісті қолдаған болар. Ол жағын нақты айту қиын.
- Зорастристер, маздакиттер - Үндістанға қашты.
- Манихейсттер - қарлұқтардың жерінен ары асып, ұйғырлардың жеріне барды. Ұйғыр қағанатының жерінде манихейстік дін 604 жылы ресми дін болып жарияланған болатын.
Тарихшылар арасында "Муканна" көтерілісінің басталуы уақыты жайлы екі тұжырым бар
1. 769 жылы басталды десе.
2. 775 жылы басталды дейді
