Қазақ хандығының тарихы мен қазақ хандығының хандарының тарихы туралы сыр шертіп, кітап жазған ортағасырлық тарихшылар жетерлік. Бұл тарихшылар өз ішінде
- әулеттік,
- мемлекеттік,
- өңірлік тарихшылар деп бөлінеді.
Әрине бұл кезеңді зерттеген әрбір тарихшы өзінің ұсынымын еңгізетіндігі анық.
Ортағасырлық тарихшылардың біразы көзімен көргенін жазса, келесі тарихшылар естіп біліп талдап жазады. Үшіншілері ауызша деректерде мысалға алып жазады.
Осындай тарихшылардың бірі Жалайыр руынан шыққан, Қазақ хандығында туған - Мәскеу мемлекетінде өз ықтиярынсыз қызмет етуге мәжбүр болған Қасымов хандығының ханы Ораз Мұхаммед ханның аталығы болған Қадырғали би.
Қадырғали Жалайыри Қазақ хандығының басқарушы әулетімен жақын таныс болып, Тәуекел ханның туысы Ораз Мұхаммед сұлтанның көмекшісі болған.
Ораз Мұхаммед сұлтан мен Қадырғали Жалайыри аңшылықта жүрген Мәскеу мемлекетінің әскеріне тұтқынға түскен. Кейін Ораз Мұхаммед сұлтан Мәскеу мемлекетіне қарасты Қасымов хандығын басқарған. Қадырғали Жалайыри Ораз Мұхаммед ханның төрт аталығының бірі болған.
Қадырғали Жалайыридің "Жамиғат ат-тауарих" ("жылнамалар жинағы") кейде "Тарих-и Ораз Мұхаммед хани" деп аталады. Қадырғали Жалайыридің еңбегі Ораз Мұхаммед хан жәйлі жазылып, оның арғы ата-бабалары туралы мәліметтер келтіреді. Кітап Мәскеу патшасы Борис Годуновқа тарту етілген.
Қадырғали Жалайыри өзінің еңбегінде Ораз Мұхаммед ханның арғы ата-бабаларын жаза отырып, Қазақ хандығындағы "Жәнібек ханның ұлдарының арасында аса белгілі болғаны Қасым хан еді",... деп жазады.
- Жәнібек хан - Керей ханнан кейінгі Қазақ хандығының екінші ханы.
- Қасым хан - Жәнібек ханның ұлы.
Жалпы Жәнібек ханның сегіз ұлы болған. Олар:
- Еренші сұлтан
- Махмұд сұлтан
- Қасым сұлтан
- Әдік сұлтан
- Жәнішсұлтан
- Қанбар сұлтан
- Тыныш сұлтан
- Өсеке сұлтан
- Жәдік сұлтан
Жәнібек ханның сегіз ұлының ішінде тек Қасым сұлтан ғана хандық таққа ие болған.
Қазақ хандығы көршілес мемлекеттер секілді сарай төңірегінде не күзет не әскери әлеуеті бар топтардың өз қалауымен билікке өз адамындай мүмкіндік берілмеді.
Хан - құрылтай жиналысында бүкіл қазақ хандығының ру-тайпаларының қолдауымен сайлануы керек болды.
Тарихшы Қадырғали Жалайыри Қасым хан Жәнібек ханның ұлдарының ішіндегі аса белгілісі деп - Қасым ханның хан тағына ие болуымен қатар соғыстарда есімі жиі айтылатындығын айта кету керек. Әрине, тарихта Қасым ханның бауырлары Махмұд, Тыныш, Әдік сұлтандардың есімдері соғыстарда айтылады. Бірақ бауыры Қасым секілді жиі айтылмайды.
- Қасым хан Қазақ хандығын көрші мемлекетке мойындата білген хан
Сурет ғаламтордан алынған